ریشه مسائل اقتصادی اخیر ایران سیاسی است، لذا راهکار را باید در همان حوزه جستجو کرد
ویرانسازی نظام فنسالاری ج.ا.، کارآمدی دولت را در ایران تهدید می کند
بجای تحلیل وضعیت باید فرایند شکلگیری نارسایی های موجود، مورد توجه قرار گیرد، وگر نه وضعیت موجود تکرار می شود
*جناب آخوندی به نظر می رسد اوضاع اقتصادی نسبت به دو-سه ماه گذشته پیچیده تر شده است. با توجه به صحبت هایی که قبلا در مصاحبه تان با همین نشریه انجام دادید، فکر می کنید در حال حاضر چه مولفه هایی در وضعیت اقتصادی کشور تغییر کرده است. آیا مقتضیات آت غییر کرده است و ویژگی جدیدی به فضای اقتصادی کشور اضافه شده است؟
قطعا وضعیت در چندین ماه اخیر تشدید شده است لیکن، این روند ادامه روندی است که از سال ۱۳۸۴ شروع شده است. البته بسیاری از آگاهان مسایل سیاسی و دلسوزان کشور چنین وضعیتی را پیشبینی میکردند و در باره آن هشدار داده بودند. به هر روی، نکته مهم این است که تحلیل درستی از وضعیت موجود داشته باشیم. در چند ماه اخیر در محافل و مجامع مختلف نگرانیها از تداوم این وضعیت گسترش پیدا کرده و همه به نوعی به فکر چاره جویی هستند، اما لازمهی چاره جویی ریشه یابی دقیق مسایل است. تصور من این است که آنچه که در حال حاضر در حوزهی اقتصادی با آن مواجه هستیم ریشه اش اقتصادی نیست؛ هر چند تصمیمهای غلط اقتصادی وضع را تشدید کرده است، لذا دنبال راهکارهای اقتصادی رفتن کمکی به حل این مسئله نخواهد کرد. به نظرم پدیدهای که با آن مواجهیم ریشهی سیاسی دارد، لذا راهکار را باید در همان حوزه سیاست جستجو و پی گیری کرد. با توجه به این موضوع فکر نمیکنم بتوان در حوزه اقتصاد و با منطق اقتصادی راهکار موثری برای این مسائل یافت. در واقع این-کار مبارزه با معلول است و دردی را چندان دوا نمیکند. تصورمن این است که اعلام اقتصاد مقاومتی به نحوی تایید همین موضوع است که در واقع کشور تحت انواع فشارهای بیسابقه بینالمللی است فلذا باید راهکاری برای مقابله با این فشارها پیدا کرد. من فکر می کنم که مفهوم همین اعلام اخیر نیز تحلیل از موضع سیاسی است تا اقتصادی.
*دستاورد مدیریت سیاسی فعلی بعد از این چند سال به روشنی قابل ارزیابی است و مدت کوتاهی نیز تا پایان این دولت باقی مانده است. فکر می کنم بهتر باشد کمی ناظر به آینده صحبت کنیم. فکر می کنید چه تحولی باید در مدیریت سیاسی کشور صورت بگیرد؟ گذشته از این انتخابات ریاست جمهوری در پیش است، چه تحولی باید صورت بگیرد که مشکلات کنونی رفع شود؟
من این سؤال شما را در ادامه پاسخ به سؤال پیشین پاسخ خواهم گفت. اگر -در ریشه یابیمان- بتوانیم بپذیریم آن چه امروز با آن مواجهیم یک فشار بین المللی گسترده و بیسابقه است که از جهت ابعاد، فرایند و میزان تاثیرگذاری خیلی گستردهتر از فشارهای قبلی است، باید ببینیم چرا به چنین جایی رسیدهایم و چرا آنان که تاکنون موفق نمیشدند؛ حتی در غرب بر علیه ایران ایجاد اجماع کنند، چرا اینبار موفق شدهاند ملت ایران را در این تنگنای سخت قرار دهند. در یک نگاه کلی میتوان به فقدان نظریه و نداشتن تعریف صحیح از منافع ملی و نحوه سازوکار سیاست ملی و جهانی و تعامل این دو با یکدیگر سخن گفت. لیکن پرواضح است که این کلیگویی راه به جایی نمیبرد و ما نیاز به شناخت واقعیتری از دلایل رخداد وضع موجود داریم. به نظر من دو عامل در رسیدن ما به این وضعیت موثر بودهاند. یکی بحث شکاف اجتماعی است که مشخصا از سال ۸۴ به شکل شدیدی در جامعهی ایران به وجود آمد و مفهوم یکپارچگی ملی را به چالش کشید. قاعدتا جامعه ایران نیز مانند هر جامعهی دیگری همواره دارای اختلافات داخلی بوده است، لیکن هیچگاه این اختلافات در حد رخنه در یکپارچگی ملی ما نبوده است و هیچگاه شکاف اجتماعی از درون دستگاه اجرایی و گروه حاکم سیاسی مورد تشدید قرار نمیگرفت. شاید این برای اولین بار بود که کسانی پس از تصاحب قدرت بجای ایجاد اجماع برای ادارهی امور و نمایندگی تمام ملت، همچنان در نقش ستاد تبلیغاتی بر علیه سایر نیروهای ملی ادامه دادند و هیچگاه در هیات یک مرجع مسئول در صحنه حضور پیدا نکردند. و مهمتر آنکه جریان تشدید اختلافات و حذف نیروهای کارآمد ملی بهقدری پیگرفته شد تا به آستانهی خطر موجود رسید. وگر نه اختلافات اجتماعی همیشه بوده است. بنابراین به نظر من، یک عامل بسیار مؤثر، مسئله شکاف اجتماعی است. قاعدتا وقتی شکاف اجتماعی گسترش پیدا می کند، فشارهای خارجی موثر می افتند. اگر شکاف اجتماعی کم باشد، فشارهای این چنینی تاثیر چندانی بر ارادهی ملی ندارند.
نکتهی دوم، سوء تدبیرهایی است که چه در سیاست خارجی و چه در سیاست داخلی صورت گرفته است. این ناکارآمدی در تمام حوزههای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و اقتصادی قابل مشاهده است. البته من نتیجهی همهی این سوء تدبیرها را در قالب ویرانسازی نظام فنسالاری (تکنوکراسی) جمهوری اسلامی که حاصل حدود سی سال حاکمیت جمهوری اسلامی است متجلی میدانم. قاعدتا این نظام فنسالاری است که با بکارگیری نیروهای متخصص مسئولیت ارائه راهکارهای کارشناسی برای مشکلات و اعمال و اجرای آنها را برعهده دارد و وقتی این نظام ویران شود نمیتوان انتظار موفقیت داشت. در این دوره متاسفانه ما شاهد آنیم که تخصص بهکناری گذاشته میشود، نهادهای مدیریتی منحل میگردند، سادهانگاری شگفتیآور و عدم آگاهی از مسائل کلان ملی و بینالمللی تبدیل به خصیصهی غالب اکثر تصمیمگیریها می شود و مدیریت در یک دایرهی کوچکی از افراد که سابقه همکاری در یک جغرافیای کوچک در حد یک شهرستان و یا حداکثر استان داشتهاند میچرخد. در واقع این دو پدیده بیانگر نداشتن فهم درست از مفهوم اداره کشور و به معنی امروزین آن، منافع ملی است. در این چارچوب من پدیدهی تشدید فشارهای بین المللی را معلول این دو عامل: یعنی دامن زدن به توسعه شکاف اجتماعی که فرایند ملتسازی را به چالش میکشد و فروپاشاندن نظام فنسالاری که منافع ملی ایران را به مخاطره میاندازد میدانم. از اینرو ما شاهد سوء تدبیرهای گستردهای در عرصه فرهنگ، اجتماع، سیاست و خصوصا اقتصاد بودهایم که درواقع منافع ملی جولانگاه تاخت و تاز اهداف سیاسی کم عمق و بی حاصل قرار گرفت و ما در حال حاضر با چنین پدیدهی جدیای مواجه هستیم. البته باید ضعف نهادهای نظارتی از جمله مجلس شورای اسلامی را نیز به این سیاهه افزود. مجلس هفتم بیشتر در حد یک نظارهگر معمولی ایفای نقش میکرد و مجلس هشتم نیز که در چندین مورد اراده مداخله داشت با عدم موفقیتهای جدی روبرو گشت. در این میان رسانههای ضعیف نیز مزید بر علتند. در این چارچوب من در یک تحلیل پایهایتر مشکل بینالمللی موجود را معلول میدانم بنابراین راهکار را در پرداختن مستقیم به آن نمیدانم. عدهای بر این باورند که ما برای حل مشکلات موجود نیاز به سازش در سطح بینالمللی هستیم. من کاملا در مقابل، بر این باورم که این موضوع خود معلول دو عامل پیشگفته است لذا به گمان من، هر گونه سازش در سطح بینالمللی فقط منجر به معامله بر سرمنافع ملی خواهد شد و ملت ایران زیان بیشتری خواهد نمود. از این منظر، اگر بخواهیم ناظر به آینده صحبت کنیم، باید ببینیم که رویکرد کسانیکه که مسئولیتهای سیاسی و اجرایی را بر عهده دارند نسبت به این امور چه تغییری یافته است. اگر در فضای کلی حرکتی نسبت به تصحیح مسیر نبینیم، قاعدتا نمیتوانیم امیدوار باشیم که به سمت اصلاح و پرکردن شکافها در حرکت هستیم. قطعا انتخابات اهمیت فوقالعادهای دارد و میتواند بسیاری از کژیها را جبران کند، البته به شرط آنکه موجب یک بسیج ملی شود، یک حس تعلق در تمام آحاد ملت ایجاد کند و موجبات اجماع بر سر منافع ملی را فراهم آورد. وگرنه انتخابات چاقوی دولبه است و میتواند آثار منفی بیشتری ایجاد کند همچنانکه انتخابات ۱۳۸۸ موجب شد.
*پدیده ای که شاهد آن هستیم و در ماههای اخیر نیز تشدید شده این است که در لایه های مختلف هواداران و بدنه ای که از مدیریت فعلی حمایت می کند، نوعی مقاومت در برابر تغییر جریان سیاسی که بر روی کار است، وجود دارد. آنها معتقد هستند که تداوم همین جریان است که در انتخابات ریاست جمهوری دولت یازدهم می تواند کشور را در مسیر انقلاب و آرمان های جمهوری اسلامی نگاه دارد. نمونه اش این بود که با مطرح شدن گمانه های انتخاباتی پیرامون آقای ناطق نوری به سرعت واکنش های تندی ابراز شد. مقاومت این لایه ها تا چه میزان در شرایط پیش رو تاثیرگذار خواهد بود؟
این در واقع آن صحنهی آشفتهای است که در حوزهی سیاست با آن رو به رو هستیم. البته من چنین وحدتی را در قوه مجریه موجود نمیبینم. خیلی از کسانی که از آنان حمایت کردند و در موفقیت آنها سهم مؤثری داشتند، اینک از این جریان تحت عنوان جریان انحرافی یاد میکنند. حتی اگر قبول کنیم بخشی از آن جنگ زرگری است، بخشی از آن حداقل بیانگر بحران نظریه و عدم امکان حمایت از سوء تدبیرهای جریان حاکم است. در هر صورت، برخلاف آن چه که در حال حاضر از سوی کسانی که به نحوی در بخشهای مختلف مسئولیتهای اجرایی دارند و –البته نه همهشان و عدهایشان- سیاستشان حذف سایر نیروهای اجتماعی است و فکر میکنند با حذف آنها میتوانند به تداوم حضور خودشان در قدرت اجرایی ادامه بدهند؛ فکر میکنم که افرادی که اهل حل و عقد هستند، به نحوی به سمتی حرکت میکنند که وجود گرایشهای مختلف فکری در جامعه به رسمیت شناخته شود. واقعیت به آنها آموخته است که حذف نیروهای اجتماعی به التیام بخشی به شکاف اجتماعی هیچ کمکی نخواهد کرد. آنها خوب میدانند که سیاستی که در حال حاضر در دست اجراست، فقط میتواند موقعیت ما را در صحنهی بین المللی تضعیف کند. اساسا فکر میکنم که اگر سناریویی که حضرات افراطی پیگیری میکنند را تا آخر مرور کنیم در خواهیم یافت که پایان این ره به ترکستان است. فرض کنیم حضرات موفق شوند تمام نیروهای منتقد در جامعه را حذف کنند. البته اصرار دارم که از عبارت نیروهای منتقد استفاده کنم و در ادامه در باره آن توضیح خواهم داد. با فرض تحقق این حذف، چه اتفاقی رخ می دهد؟ و یا فرض کنیم به همهی افراد بگویند باید به نحوی از آن چه انجام دادهاند اعلام ندامت بکنند، آن وقت چه اتفاقی رخ می دهد؟ اگر شما به چنین سمتی پیش بروید، به این معناست که بدنهی اجتماعی گستردهای که بنا به شواهد آمار وقایع انتخاباتی مختلف حداقل در شهرها اکثریت قاطع دارند را از رهبری شناخته شدهای که سابقه بسیار گستردهای در انقلاب داشته، قطع کردهاید. آیا این کار کمکی به حل مسئله میکند؟ یا در واقع میتواند مسئله را بسیار بسیار پیچیدهتر کند و یک نوع سرخوردگی و یاس اجتماعی در جامعه ایجاد کند؟ آیا این میتواند میزان سرمایه اجتماعی را افزایش دهد؟ یا منجر به کاهش آن میشود؟ آیا این شکاف اجتماعی موجود را پر میکند و یا آنکه موجب عمق بخشیدن به آن میشود؟ تصور من این است که یک اشتباه استراتژیک بزرگ در حال وقوع است. این افراد اگر واقعا دلشان برای انقلاب می سوزد و اگر واقعا نگران ایران و جمهوری اسلامی هستند، اتفاقا باید تمام نیروهای منتقد و چهرههای شاخص آنها را به رسمیت بشناسند و با آنها وارد یک گفتگوی سازنده شوند. چرا که حذف نیروهای منتقد فقط در ظاهر امکانپذیر است. شما نمیتوانید میلیونها نفر را که در این کشور هستند، وطنشان را دوست دارند و میخواهند در آن زندگی کنند را حذف کنید، این ها که قابل حذف نیستند. وقتی رهبران اینها را حذف میکنید، تنها کار انجام شده ایجاد روحیهی یاس و ناامیدی گستردهای است که در جامعه به وجود میآید که می تواند عواقب بسیار بدی از جمله هرج و مرج و خشونت داشته باشد. بنابراین، در پاسخ سؤال شما باید بگویم، مجریان موجود با تفسیری که از قانون اساسی میکند قدرت بستن راههای قانونی را دارد و میتواند تصویری که در فوق ایجاد شد را ایجاد کند. لیکن امیدوارم که عدهای بهفکر فرو روند و کشور را سقوط در چنین موقعیتی نجات دهند. هر چند در باره امکان حضور آقای ناطق در انتخابات بعدی تردید جدی دارم، لیکن آتش تهیه حضرات را در برابر شایعه آن بهخوبی میبینم. این مقاومت صرفا در برابر ایشان نیست که در مقابل تمام نیروهای منتقد است. به هرروی، من هنوز امیدوارم که این مقاومتها سازمانیافته نباشد و عدهای نیز راهکارهای وحدت ملی را جستجو کنند. ¬
*شما پیش از این عنوان کرده بودید که مناسب این است که رهبران جریان های مختلف؛ از آقای خاتمی گرفته تا آقای نوری، بیشتر نقش حمایتی و راهبری و راهبردی در پیش بگیرند. آیا پیش بینی شما ناظر به همین اتفاقات بود؟ یا این که موضوعات دیگری در ذهن داشتید که عنوان کردید این چهره ها خود در انتخابات کاندیدا نشوند؟
من در خلال پاسخ به این سؤال تلاش خواهم کرد که نیروهای منتقد را نیز تعریف کنم. ببینید، در هر صورت گروههای اجتماعی و نحلههای فکری چیزی نیستند که با تصمیمهای اداری حذف شوند. اگر شما به همین تاریخ سی سالهی انقلاب نگاه کنید، جدیترین رقابتی که در حوزهی سیاسی ایران صورت گرفته، انتخابات ۱۳۷۶بودهاست که در واقع دو گروه سیاسی درون حاکمیت با هم رقابت بسیار جدی کردند و در نهایت گروهی برنده شد که حسب ظواهر شانس موفقیتش کمتر بود. بنابراین میتوانیم بگوییم که آقای ناطق و آقای خاتمی که به عنوان نمایندهی دو جناح واقعی سیاسی و دو گروه فکری که در واقع برساخته از متن جامعه بودند، در حقیقت دو نحلهی فکری را رهبری و نمایندگی کردند. هنوز هم به باور من، این دو تا حد زیادی موقعیت رهبری خود در لایههای اجتماعی طرفدار خود را حفظ کردهاند هر چند، در مورد آقای ناطق عدهای تابلوی اصولگرایی را به ظاهر از چنگ ایشان خارج کردهاند. مهم این است که در حال حاضر این هردو از منتقدان هستند. در این بین باید به آقای هاشمی اشاره کرد که اساسا در سر و شکلی عمیقتر جریان کلی انقلاب را در برابر نظام پیشین به نحوی نمایندگی میکرده و جزو عناصر اصلی راهبری جریان انقلاب اسلامی بوده است. خوب ما اینک سه شخصیت سیاسی داریم که یکیشان نمایندگی عمومیتری دارد و دوتایشان دو نحلهی فکری را به نحوی نمایندگی میکنند. حالا هرسهی این سه نحوهی تفکر در ردیف منتقدان قرار گرفتهاند. از این رواست که در این شرایط من تمایل دارم از اصطلاح نیروهای منتقد در برابر اصطلاح اصلاحطلبان استفاد کنم، چون این واژه بیشتر مبین واقعیت امروزی جامعه ایران است. اینک این سؤال پیش میآید که در این شرایط، اگر بخواهیم به نحوی به سمت پرکردن شکاف اجتماعی موجود حرکت کنیم و بخواهیم به نحوی به سمت سیاستهای مدبرانهای برگردیم که بتواند وحدت ملی را حفظ کند و از سقوط کشور به ورطهی رادیکالیزم و جریان-های تند پیشگیری کند، آیا تنها راه این است که این آقایان مستقیما خودشان در مسند اجرایی قرار بگیرند؟ پاسخ من منفی است. چون بهمحض آنکه هر یک از آنها در هیات یک کاندیدا ظاهر شوند، ظرفیت تحریک اجتماعی و زندهشدن رقابتهای پیشین چه توسط برخی هوادارانشان و چه توسط سایر اشخاصی که از هر آب گلآلودی ماهی میگیرند در قالب تخریب وجود دارد. به گمان من این اشخاص جزء گروههای مرجع هستند. لزومی ندارد که اشخاص مرجع همیشه شخصا مسئولیت اجرایی داشته باشند. من هنوز هم معتقدم که تاثیرگذاری این اشخاص بر حوزهی سیاست بسیار بیشتر از آن است که بخواهند مستقیما مسئولیت اجرایی را برعهده داشته باشند. لذا من فکر میکنم که مسئولیت قوه مجریه باید به دست آدمهای جوانتر و با فکرهای عملیاتی مدرنتر سپرده شود و این افراد به عنوان نهادهای مرجع شکاف اجتماعی را پر کنند. البته شرایط فوقالعاده از قاعدهی کلی پیشگفته مستثنی است.
*شما در انتقاد به فضای فعلی از همگرایی این سه طرز تفکر صحبت می کنید. به نظرتان بین این سه تفکر در انتخابات آینده، با توجه به حضور نیروهایی که به صورت افراطی عمل می کنند همگرایی ممکن باشد؟ بستری برای همگرایی وجود دارد که در مقابل این طیف تند قرار بگیرند؟
من میگویم ما در شرایطی هستیم که همه خطر را حس میکنیم. در شرایطی هستیم که فشارهای بینالمللی هر روز بیشتر میشود و در درون امکان شکلگیری جریانهای رادیکال وجود دارد. همهی ما، حداقل گونههایی از گرایشهای خشن را به زعم خودشان در پیرامون هیات حاکمه مشاهده میکنیم. به گمان من فعلا باید به سمتی پیش برویم که مسئلهمان پرکردن شکاف اجتماعی باشد. برای من این حس که همهمان در یک قایق و یا به عبارتی در درون یک کشتی هستیم، یک حس واقعی است. من نگران قایق ایران در دریای پرتلاطم بینالمللی و قایق جمهوری اسلامی هستم. باید باور کنیم که اگر این قایق غرق شود، همه غرق میشویم. البته این حس نباید موجب سوءاستفاده مسئولان اجرایی حاکم شود که شرایط را بر منتقدان سخت کنند و نه باید موجب آشفتگی نیروهای منتقد شود که به حرکتهای زیگزاگی و در جهتهای متضاد تن دردهند. اتفاقا در این شرایط، به نیروهای منتقد باید بیشتر توجه شود تا کسانی که مسئولیت اجرایی دارند! چون گاهی آنها هستند که میتوانند جامعه را از شرایط بنبست خارج سازند. بحث من این است که الان سیاست عمومی که در کشور باید اتخاذ شود این است که به گروهها بگوید که با حفظ مواضع به فکر ایران باشند. اساسا ضرورتی ندارد که گروهها مواضعشان را به کلی تغییر دهند. که اگر چنین کنند قدرت اثرگذاریشان بر جامعه را از دست خواهند داد. مهم این است که همهی گروهها برای پیشبرد مواضعشان به ایران و جمهوری اسلامی نیاز دارند. همه به یک فضای اجتماعی سالمی که بتوان در آن فعالیت کرد نیازمندند. همه به یک جامعه به دور از خشونت به عنوان بستر فعالیت سخت وابستهاند. همگان به یک سرمایه اجتماعی که کارمایهی فعالیت آنان باشد سخت نیازمندند. یک امید به آینده مورد نیاز است. یک حس مشارکت و آزادی مورد نیاز است. یک جهت رو به توسعه لازمهی کار است.
چه هیات حاکمه و مسئولان اجرایی و چه ما شهروندان هر یک از موضع خود باید در حال حاضر در اهداف سیاسی کشور اولویت بندی کنیم. اگر در واقع هدف همهی ما این است که از این مرحلهی پرخطر عبور کنیم، بنابراین، باید در روشها و تاکتیکهایمان به نحوی تجدیدنظر کنیم. طرفه آنکه، نیروهای منتقد در حال حاضر، بیش از افرادی که مسئولیت اجرایی دارند نگران منافع ملی، جمهوری اسلامی و در جهت سلبی گسترش خشونت و ایجاد وضعیت فوقالعاده در کشور هستند. منتقدان بیشتر علاقهمندند که نقش شهروندی مثبت و خلاق و موثری در کاهش بحران فعلی و خروج از بنبست ایفا نمایند. متاسفانه کسانی که خودشان را به نحوی به قدرت و نیروهای اجرایی منتسب می دانند، بیشتر احساس بیتفاوتی و اقدام به رفتارهای غیرمسئولانه میکنند. من فکر میکنم زمینه اجماع نیروهای منتقد از طیفها و گروههای مختلف بر سرمنافع ملی در حال حاضر بیش از هر زمانی فراهم است. آنان از تاریخ به خوبی درس گرفتهاند که فراموشی منافع ملی موجب خسران و زیان همهی گروههای اجتماعی است. در حال حاضر ایده شهروندی مثبت و خلاق و شعار جلوگیری از رادیکالیزه شدن اوضاع و عدم تمایل به خشونت در تمام گروههای منتقد با حفظ موضع طرفداران جدی دارد.
*همان طور که در دو-سه ماه اخیر ملاحظه کرده اید، مسائلی در فضای سیاسی کشور در حال انجام است که در گذشته هم بود. در انتخابات ۸۴ و ۸۸ هم دیدیم که هجمه و تخریب هایی نسبت به چهره ها و شخصیت هایی که سی سال در نظام فعالیت داشتند، صورت گرفت. در حال حاضر نیز نظیر همان مسائل در فاصله یک سال مانده به انتخابات شروع شده است. شعارها در جریان سخنرانی سید حسن خمینی، تکرار همین اتفاق در جریان سخنرانی آقای ناطق نوری در مشهد و همچنین تخریب هایی که علیه آقای هاشمی ادامه دارد. با توجه به اینها فکر می کنید میان پدیده ای که از هم اکنون و پیش از انتخابات ۹۲ در حال شکل گیری است با وقایعی که در دو انتخابات گذشته صورت گرفت نسبتی وجود دارد؟
دقیقا همینطور است و همین هم موجب نگرانی است. این علامت خوبی نیست چون نشاندهندهی عدم تغییر در سیاستهای کلی است و اینکه هنوز هم از حقوق شخصیتها و نیروهای اجتماعی حمایت قانونی صورت نمیگیرد. قطعا اینگونه اقدامات با شعارهای مشارکت حداکثری و انتخابات آزاد و پرشور مغایرت دارد. بد نیست به مناست سؤالی که مطرح کردید داستان خلیفه کشی را قدری بشکافیم. به قول حضرت امیر(ع): دنیا یک روز با توست و یک روز بر توست. حضراتی که الان این رفتارها را صورت می-دهند و یا آقایانی که این حرکتها را میبینند و سکوت میکنند آیا فکر نمیکنند که در همواره روی یک پاشنه نمیچرخد و این شتر ممکن است در خانهی آنها نیز بخوابد؟ هر چند تاریخ کشور ما با سابقهی فرهنگ عشایری در صحنهی سیاسی کشور و ماهیت کوتاه مدت منافع شاهد تکرار مکرر این حرمتشکنیها از رجال ملی بوده است و در پارهای موارد مشمول همان شعر معروف "ای کشته که را کشتی تا کشته شدی زار" نیز میشود. ولی اگر بخواهیم وضع موجود را تحلیل کنیم داستان دو جنبه دارد. یکی نحوهی ساماندهی این گروههای فشار است. دو حالت که بیشتر وجود ندارد: یا مرکزیتی وجود دارد که این افراد را سازماندهی میکند و یا آنها خود سر هستند. در حالت اول، حداقل انتظار از هیات حاکمه برخورد با این مرکزیت و مجازات قانونی آنهاست. تا کنون کسی زیر بار مسئولیت سازماندهی متمرکز این گروهها نرفته است. حد اقل روایت رسمی این است که این گروهها به صورت خودسر عمل میکنند. لیکن اگر چنین است، سؤال این است که چرا هیچگاه مجازات نشدهاند و هیچگاه گزارش محکومیت این جریانها از رسانههای عمومی انتشار نیافته است تا موجب عبرت دیگران شود. لیکن نکته مهمتر نحوهی برخورد سایر شخصیتها و گروههای اجتماعی درون حاکمیت با این وقایع است. آنان عملا اغلب تا کنون سکوت کردهاند و بدین وسیله به این اقدامات مشروعیت بخشیدهاند. به عنوان مثال عدهای در مراسم شبهای احیا تلاش در اخلال در مراسم داشتهاند و یا در مراسم روز قدس آقای هاشمی از سوی عدهای مورد تجاسر قرار گرفتهاند. آیا آقای ناطق بدون دعوت آستان قدس در این مراسم حضوریافته است؟ اگر دعوت داشته است چرا آستان قدس رضوی رسما و به صراحت این تجاسر را محکوم نکرد؟ و چرا سایر مقامات رسمی روحانی اخلال در یک مراسم معنوی و رسمی که از سوی مقدسترین نهاد مذهبی کشور منعقد شده بود محکوم نکردند؟ آیا مراسم روز قدس برگزار کننده ندارد؟ اگر دارد که دارد چرا هیچگاه تجاسر به یکی از شرکتکنندگان در راهپیمایی فارغ از موقعیت اجتماعی وی را محکوم نکرد؟ و چرا صدا وسیما که به هر مسالهی کوچکی میپردازد؛ در کنار گسترش شایعهی موضوع در فضای مجازی با سکوت خود جلوی تکرار مکرر آن در آینده را نگرفت؟ مگر نه آنکه دعوت کنندگان در هر راهپیمایی حد اقل باید به سهم خود حرمت شرکتکنندگان را حفظ کنند؟ چرا آنان هیچ اطلاعیهای صادر نکردند؟ همهی اینها علامتهای بدی است که به جامعه داده میشود.
البته این موضوع را از منظر شخصیتهای مورد هدف نیز میتوان مورد ارزیابی قرار داد. شخصیت¬ این افراد از دو منظر فردی و اجتماعی قابل تفکیک است. از منظر فردی، افراد ممکن است انتقادهای فراوانی به رفتار و یا عملکردهای شخصی آنان داشته باشند. لیکن از منظر اجتماعی همچنانکه در پیش گفته شد هر یک از این شخصیتها نماینده گروهی اجتماعی هستند. با فرض حسن نیت، مشکل این است که شخصیت فردی و اجتماعی این شخصیتها مورد تفکیک قرار نمیگیرد و سریعا افراد برای توجیه اقدام-های غیر قانونی خود شروع به شمردن نقاط ضعف این شخصیتها مینمایند. فارغ از اینکه این اتهامات اغلب در هیچ دادگاهی به اثبات نرسیده است و مبتنی بر شایعات است، موضوع مورد توجه من این است که توهین به آنها در واقع طرد گروههای اجتماعی است و این حتما با منافع ملی در تضاد است. آحاد جامعه بسته به نوع رابطهای که با هریک از این شخصیتها میتوانند برقرار کنند، این حملات را متوجه خودشان میدانند مگر آن دسته که با همهی این گروههای اجتماعی مخالفند. مشکل من بیشتر حقوق اجتماعی شخصیتها و گروههای اجتماعی است که این چنین بسادگی پایمال میشود. به این موضع شخصیت روحانی این افراد را نیز اضافه کنیم. توجه داشته باشیم که در جمهوری اسلامی شخصیت روحانیان چنین مورد تهاجم قرار میگیرد. این موضوع برای اهل فکر جای تامل فراوان دارد. از نظر اجتماعی مگر این انقلاب این چهرهها را به ثمن ارزانی به دست آورده است که ارزان بفروشد؟ من نسبت به شخصیتهای بر جستهی تمام جناحهای سیاسی درون جمهوری اسلامی عمیقا احترام قائلم. در هرصورت هرکدام از این شخصیتها به نحوی محصول سی سال این انقلابند. به قول خیام: من در عجبم ز می فروشان که ایشان--- به زانچه فروشند چه خواهند خرید!
*با توجه به شرایطی که وجود دارد، فکر می کنید که بحث های معیشتی چه تاثیری می تواند در دولت آینده داشته باشد؟
متاسفانه، من به سهم خودم بسیار نگرانم. میزان سرمایهگذاریهای انجام شده در سالهای گذشته به ویژه در صنایع استراتژیکی چون نفت و پتروشیمی روند نزولی داشته است به نحوی که ظرفیت تولید نفت در ایران نه تنها افزایش نداشته است که کاهش داشته. علیرغم درآمدهای استثنایی نفتی این دوره، این درآمدها که نه تنها ثروت این نسل که متعلق به نسلهای بعدی نیز بوده است، به نحو بسیار ناکارآمدی هزینه شده است. انتظار این بود که بخشی از این درآمدها برای مواقع ضروری و یا برای نسلهای بعدی ذخیره و یا در داخل و درخارج از کشور به نحوی سرمایهگذاری میشد که موجب درآمدهای بیشتری در آینده گردد. نه تنها این گونه نشده است که موجودی صندوق ذخیره ارزی پیشین نیز بر اساس گزارش-های منتشره در مجلس به تمامه هزینه شده است. تسلط دولت بر بانک مرکزی و نقض آشکار و گسترده استقلال بانک مرکزی موجب تخصیص منابع بسیار غلط شده است به نحوی که علیرغم سه برابر شدن میزان نقدینگی کشور در این دوره و هزینهکرد تمام درآمدهای نفتی اکثر بانکها به بانک مرکزی بدهکار هستند و بسیار بیش از حد مجاز به طرحهای دستوری اعتباردادهاند؛ ترازنامه بعضی بانکها از جمله بانک مسکن وضعیت بسیار بدی را نشان میدهد، با این وجود، میزان رشد اقتصادی یا منفی بوده است و یا نزدیک صفر، گزارشهای بهرهوری بیانگر روند رو به نزول نرخ بهرهوری مجموع عوامل تولید است، میزان نکول تسهیلات اعطایی به بالاترین حد خود رسیده است، و نرخ بیکاری واقعی در وضعیت نامساعدی قرار دارد. هرچند به ظاهر آموزش عالی به صورت سطحی بسیار گسترش یافته است، لیکن تربیت نیروهای خلاق در جامعه با تردید جدی مواجه است. افزون بر این، بیکاری نیروهای تحصیل کرده تبدیل به یک دغدغه واقعی خانوارها شده است. بدهی دولت به شرکتهای خصوصی ارقام بسیار بالایی را نشان میدهد و عملا بسیاری از شرکتها را در آستانه تعطیلی قرار داده است. ترکیب این وضعیت با وضعیت عدم قطعیت در حوزه مالی باعث سردرگمی بنگاهها شده است. لذا از منظر اقتصاد خرد، بنگاهها در تردید جدی نسبت به سرمایهگذاریهای جدید هستند. سرجمع، طوری که درآمدهای دولت در حال حاضر نشان میدهد، احتمال این که دولت بتواند بدون استقراض از بانک مرکزی به تعهدهای اجتماعی گستردهای که ایجاد کرده است، عمل کند، بسیار بعید است. از آن طرف هم تحولات بین المللی و تشدید فشارهای بین المللی علیه ایران قطعا میتواند درآمدهای ارزی ما را کاهش بدهد. مجموعهی همهی این عوامل میتواند نهایتا تاثیر مستقیمی بر درآمد آحاد جامعه مخصوصا طبقات کمدرآمد بگذارد. این وضعیت هم میتواند تورم را افزایش دهد و هم در آمد و هم قدرت خرید اقشار کمدرآمد را به شدت تحت تاثیر قرار دهد. بنابراین، ما اگر خطر را جدی نگیریم، این که در آینده با یک سری بحران های اجتماعی مواجه شویم، محتمل است. اتفاقا به همین خاطر است که میگویم که منتقدان بیش از افرادی که مسئولیت اجرایی دارند، خطر را لمس میکنند. در این میان سؤال این است که راهکار چیست؟ پاسخ من این است که اول باید در حوزهی سیاست گام برداشته شود و بعد در حوزه اقتصاد. در چنین شرایطی، بازگرداندان اعتماد عمومی به قدرت حل مشکل از سوی نظام و کارآمدی آن بسیار مهمتر از سیاست های پولی، بانکی، مالی و اقتصادی است. چون در واقع به عنوان اولین بحث باید عدم قطعیت در حوزهی سیاست کاهش یابد بعد نوبت به سایر مسایل میرسد. ابتدا باید اعتماد متقابل نهادهای مدنی و دولت تامین گردد سپس امکان بسیج نیروهای ملی فراهم میآید. ابتدا باید نشان داد که درواقع جریان رو به توسعهای در کشور هست و افراد حق انتخاب دارند. تا وقتی این فضا فراهم نیست، شما نمیتوانید روی سیاستهای اقتصادی فشار بیاورید و تمرکز کنید. عمدهی تمرکز باید روی ایجاد زیرساختهای اجتماعی باشد و بعد دربارهی اقتصاد صحبت کرد، هرچند پیامدهای سیاستهای غلط در قالب اقتصادی خودشان را نشان می-دهند.
*به دنبال دغدغه ای که نیروهای منتقد نسبت به آینده ی کشور دارند، چند هفته ی پیش آقای خاتمی گفتند که امکان دارد شرایط فعلی ایجاب کند که به نوعی به نفع منافع ملی از برخی خواسته ها گذشت. گذشته از این باز شدن باب گفت وگو و مصالحه مدنظر بخشی از نیروهای سیاسی نیز هست. آیا شما مصالحه، سازش، گفت وگو یا هرچیز دیگری که اسمش را می گذارید را تاکتیک سیاسی قلمداد می کنید یا اینکه مشابه آن چه که در عرف اجتماعی ایران است، تن دادن به مصالحه و سازش و عدول از برخی خواسته ها را باعث شرمساری نیروهای منتقد می دانید؟
بحث اولویتبندی اهداف اجتماعی و سیاسی و مرحلهبندی کردن آنها بر اساس شرایط واقعی حرف صحیحی است. اساسا مطلقگرایی و رادیکال کردن اوضاع از سوی نیروهای اجتماعی در این برهه¬¬ی زمانی سیاست قابل قبولی نیست و میتواند منجر به توسعهی خشونت گردد. بنابراین، دو بحث کاملا متفاوت وجود دارد: یکی اولویت بندی اهداف و دیگری حرکتهای زیگزاگی. کسی حرکتهای زیگزاگی را بر نمی-تابد. به عنوان مثال امروز گفته شود که آزادی خوب است و فردا با آزادی مخالفت شود. و یا آنکه امروز طرفدار توسعه باشیم و فردا ضد آن. امروز از مشارکت عمومی دم بزنیم و فردا بگوییم مشارکت کم هم باشد، مهم نیست با یک مشارکت حداقلی کنار میآییم. امروز روی یک سری حقوق اساسی پافشاری کنیم و فردا از آنها دست بکشیم. حرکت های زیگزاگی قطعا تاثیرات بسیار بدی روی بدنهی اجتماعی میگذارد. بدنهی اجتماعی خمیر نیست که در اختیار سران گروهها باشد. این نیروهای انسانی همه متفکر و بااندیشه هستند. ولی زمانی است که میگوییم این گروههای اجتماعی دارای یک سری اهداف، آرمان ها و نظرگاههای با ثباتی هستند، لیکن تحقق همهی آنها در یک زمان ممکن نیست. در واقع آنها اهدافشان را طبقه بندی میکنند. این یک حرف صحیحی است و اتفاقا باید بر روی آن پافشاری کرد. البته طبقهبندی کردن اهداف نیز نیازمند درک درست از شرایط داخلی و بینالمللی است. من از صحبتهای آقای خاتمی برداشت نمیکنم که ایشان می خواهند یک حرکت زیگزاگی بکنند. ایشان میگویند که در این شرایط میتوانیم به اهداف کمتری قانع باشیم، ولی این اهداف حتما در راستای آن اهداف کلی است که همواره در جهت تحقق قانون اساسی، حقوق اساسی مردم و در واقع بر بنیان های شهروندی آزاد استوار است.
*با نزدیک شدن به فضای سیاسی معطوف به انتخابات سال آینده حجم مراجعه و توجه به دیدگاه ها و فعالیت های چهره هایی همچون خاتمی، ناطق نوری و هاشمی بیشتر شده است. آیا تحلیل خاصی نسبت به فعالیت این دو چهره ها دارید؟
در هرصورت مثل بقیه، من هم این اخبار این تحرکها را میشنوم و در جریان نگرانیهایی که همهی شخصیتهای ملی کشور دارند هستم. مهم این است که آن ارادهای که باید نشان بدهد که ما در مقطعی هستیم که میخواهیم شکاف اجتماعی را پر کنیم و به نیروهای منتقد اجازه ورود آزاد میدهیم، هنوز چنین علامتی را به جامعه نداده است. لذا این دوستان، این افراد، این شخصیتها ضمن این که مرتب در حال رایزنی هستند اما مسئله اصلیشان این است که تا چه حد میتوانند بطور مؤثر عمل کنند. ضمن آنکه این آقایان در پی تشدید بحران نیز نیستند. همین بحثی که شما هم اشاره کردید که شخصیتهای مختلف مورد هجمه قرار میگیرند و از آنها دفاع نمیشود و این افراد خودشان را در جامعه و در برابر نیروهای خودسر بیپناه میبینند علامت خوبی نیست. اگر واقعا قرار است یک انتخابات آزاد و پرشور و مبنی بر قانون صورت بگیرد، قاعدتا اولین بحث این است که امنیت اجتماعی همه نیروهای منتقد تامین شود. این قضیه نشان میدهد که نگرانی این افراد تا حد زیادی بهجاست. ضمن این که واقعا و طوری که من از رفتارشان متوجه می شوم، عمیقا نگران جمهوری اسلامی و ایران هستند ولی ضمنا حس می کنند هنوز ارادهای که بخواهد حضور آزادشان را تضمین بکند وجود ندارد. حداقل تحقق خارجی پیدا نکرده است.
*به نظر شما بدنهی اجتماعی گروههای سیاسی منتقد تاثیری در روند حرکتی این گروهها در یک سال آینده خواهد داشت؟
نکتهی بسیار مهم این است که افراد مؤثر گروههای مختلف به یک تحلیل درست از شرایط برسند و بتوانند در تبادل آرا با یکدیگر به یک رویکرد مشترک نایل آیند و در ادامه بتوانند نگاهشان را با نیروهای اجتماعی و گروههای متفکر به اشتراک بگذارند که در واقع یک نوع اجماع نسبی را بوجود آورند. البته رسیدن به این اجماع کار بسیار بسیار سختی است. تا زمانیکه تحلیلها متفاوت است، راهکارها نیز بسیار متضاد خواهند بود. حتی اگر تحلیل مشابه و متحدی از شرایط وجود داشته باشد، باز ممکن است راهکارها متفاوت باشد چه رسد به آنکه تحلیلها نیز از اساس باهم در تضاد باشند. لذا این که همهی نیروهای منتقد بتوانند با هم گفتگوی سازمان یافته داشته باشند تا به یک تحلیل متحد از شرایط برسند بسیار مهم است.
نکتهی دوم این است که همه قرار است در چارچوب جمهوری اسلامی فعالیت کنند.بنابراین، باید فرض-هایی را به عنوان مفروضات بنیادین قبول کرد، از جمله اینکه مبنای کار پافشاری بر حقوق اساسی و سیاست ضد رادیکالیزم است. اگر تمام گروههای مختلفی که در حال حاضر تحت عنوان نیروهای منتقد قابل طبقهبندی هستند بتوانند در تحلیل شرایط اجماع پیدا کنند و یا سیاست عملیاتی واحدی را اتخاذ کنند، قطعا در آینده میتوانند موثر باشند. چون ایران در نهایت متعلق به همهی ایرانیان است. ایران برای همهی افرادی است که قلبشان برای این کشور میتپد و برایش کار میکنند. اینطور نیست که عدهای فکر کنند کشور ملک آنان است و مابقی مستاجرند.
*اگر اشتباه نکنم عنوان کرده بودید که رییس جمهور آینده باید چهره ای باشد که هم سیاستمدار باشد و هم فهم دقیقی از اقتصاد داشته باشد. آیا فکر می کنید فهم اقتصادی یا سیاسی فردی که قرار است در راس قدرت اجرایی بنشیند مهم تر است یا تیم همراهش؟
همان طور که قبلا هم عرض کردم، من این را میفهمم که الان نمود مشکلات اقتصادی در زندگی روزمره همه ملموس و قابل رویت است. ولی همچنان که عرض کردم، این مسئله معلول یک سری تصمیمهای سیاسی است. مضافا آنکه طبیعت سمت ریاست جمهوری سیاسی است. برای همین عرض میکنم که آن کسی که میخواهد سکان اجرایی کشور را به دست بگیرد، قاعدتا باید فهم سیاسی داشته باشد تا بتواند ریشه مشکلات را پیدا کند و ضمنا باید فهم اقتصادی داشته باشد که بعد از یافتن ریشهی مشکلات سیاسی، راهکارهای اقتصادی را هدایت و رهبری کند. ولی این کار مسلما فردی نیست بلکه نتیجهی اجماع و گفتگوی بین نخبگان حوزهی سیاست، حوزهی اقتصاد، حوزه اجرا و سایر نهادهای حرفهای و تخصصی است. من در این زمینه خیلی به اجماع بین نهادهای مدنی و نهادهای حرفهای اعتقاد دارم. ما در عمل در سیاست گذاریهایمان حاصل یک گفتگوی سازمان یافته و منسجم بین نهادهای حرفهای و تحصصی نیست؛ حال چه در حوزهی مهندسی، اقتصاد، پزشکی، حقوق و یا هر حوزهی دیگری! اتفاقا یکی از بحثهای بسیار مهم ایجاد یک نوع گفتگوی سازمان یافته با نهادهای مدنی است. ولی خوب این در فضایی صورت میگیرد شما توانسته باشید سرمایه اجتماعی ایجاد کرده باشید و این امیدواری را به نهادهای مدنی القا کرده باشید که حضور و مشارکتشان موثر خواهد بود.
*آیا زمان خاصی را برای رسیدن به تصمیم مشترک و اجماع در خصوص انتخابات آینده برای نیروهای منتقد قائل هستید؟
نه، من که فکر نمیکنم خیلی باید متصلب بود. چون در هر صورت، چیزی از این نوع اقدامات عجولانه به دست نمیآید. من فکر میکنم که داشتن یک نوع انسجام فکری خیلی مهمتر از یک اقدام پرشتاب و عجولانه است. الان اصلیترین مسئله این است که ببینیم که یک- ایا شرایط برگزاری یک انتخابات آزاد، رقابتی و همهشمول فراهم میشود یا نه. البته ما هم به سهم خود با اتخاذ سیاست شهروندی فعال باید در ایجاد آن نقش ایفا کنیم. پیشدستی کردن و معرفی کردن یک فرد چه حسنی دارد؟! دوم آنکه بازکردن فضای رسانهای لازمه برونرفت از وضعیت فعلی است. بنابراین، نیاز است که گفتگوهای مداومی با مسئولان ذیربط صورت بگیرد تا از فراهم بودن مقدمات اطمینان حصل شود. سوم ایجاد اجماع کلی پیرامون استقرار راهکارهای مدیریت کارآمد در جامعه باید در دستور کار باشد. در وهله اول، چه نیروهای منتقد و چه نیروهایی که پستهای رسمی هستند، همه قبول کنند که اصلیترین مسئلهی ما پر کردن شکاف اجتماعی است. همه قبول کنند که باید در واقع یک نوع سرمایه اجتماعی ایجاد کنیم و در برابر فشار خارجی به یک وحدت داخلی برسیم. و اینکه کار باید به دست کاردان سپرده شود. این امر که بدون گفتگو حاصل نمیشود. چهارم و نهایت آنکه بدون جلب اعتماد عمومی امکان پیشرفت وجود ندارد. اما این که گفته شد همه باید به همین وضع موجود تن در دهند، قاعدتا راه به جایی نخواهد برد.