وقتی آرتور در شهرِ شلوغ از کنار زبالهها رد میشود، عباس آخوندی به مانیتورِ بزرگ اشاره میکند و میگوید «چرا شهر بههم ریخته و آشفته است؟ چرا همه چیزِ ساختمانها خراب است و چرا در محلِ کار به او اسلحه دادند؟ اصلاً چرا دختر همسایه در آسانسور با دست علامت شلیک به سر نشان میدهد؟» سوالاتِ متعددِ وزیرِ سابق راه و شهرسازی ادامه دارد و با دقت درباره جزئیاتِ فیلم حرف میزند. بعد از پایانِ فیلم هم که گفتوگویمان آغاز شد بارها به صحنههای مختلفِ فیلم ارجاع میداد.
برای دیدنِ جوکر با دکتر عباس آخوندی به دانشکده مطالعاتِ جهان دانشگاه تهران رفتم. تصویرِ امروزِ او نه یک سیاستمدار با عقاید لیبرال، بلکه استادی در دفتری کوچک در ساختمانِ بدقواره دانشکده است. همراه با او سالنی مناسب پیدا کردیم تا در ابعادی بزرگ بتوانیم فیلم را ببینیم. حالا مردی آرام و خوشبرخورد مقابلم بود که گز تعارف میکرد و با همان اولین خندههای آرتور با پوزخند گفت «کارم از گریه گذشتهست، از آن میخندم.» سیاستمدار لیبرال پیش از آغاز فیلم و وقتی وضعیت پخش را چک میکردم، از رنگبندیهای جذاب فیلم حرف میزند و بارها حینِ دیدنِ فیلم در دفترچهاش چیزهایی مینوشت و تمام مدت تا پایان فیلم، با دقت نگاهش رو به تصویر بود.
وقتی فیلم تمامشد و گفتوگوی ما آغاز شد، دفترچهاش را بسته بود و دست به سینه برداشتاش از فیلم را ارائه میداد. عباس آخوندی فیلم جوکر را روایتی علیه نظم موجود میداند که همه چیز را زیرِ سوال میبرد. از آدمها و شهر گرفته تا دانشگاه و شهرداری که میخواهد با گربهها به جنگِ موشهای شهر برود. او این روزها تلاش میکند همچون یک جهانگرد وارد دنیای هنر و سینما شود و جهانی نو را مشاهده کند. آنچه در ادامه میخوانید، گفتوگویی است که بلافاصله پس از پایانِ دیدنِ مشترک جوکر با عباس آخوندی داشتم. حرفزدنی که از فیلم شروعشد و با فیلم پیشرفت، اما در نهایت به وضعیتِ امروز و ایدهی ایران رسید.
*به عنوان یک مخاطب و نه به عنوان متخصص حرفهای، چه نظری دربارهی این فیلم و تجربهی فیلمدیدن اینچنینی داشتید؟
نمیتوانم قضاوت خیلی دقیقی بکنم، فقط میتوانم بگویم که فیلم ضمن داشتن جذابیتهای هیجانی، تحرک و حوادث متوالی (action)، از حیث محتوی آشوب محض (total chaos) بود. بههرحال، میتوان فیلم را از منظرهای مختلف بررسی کرد، مثلاً از منظر اعتراض فردی که در جامعه دیدهنشده؛ از منظر یک قربانی اجتماعی دید. در این صورت فیلم تلاش کرده تا نشان دهد که جامعه از دید یک قربانی اجتماعی چه وضعیتی دارد و چگونه صورتبندی میشود. به همین خاطر آرتور تمامی نظمهای جامعه را نظمهای ظالمانه میداند، آنها را به سُخره میگیرد و میخواهد در برابر آنها شورش کند. همچنین، از منظر مشاهدهگر و سکوی پدیدار شناسی نیز میشود به این فیلم نگاه کرد. فیلم تلاش کردهاست؛ هرچند نا متعادل تصویرهای متفاوتی از جامعه را از منظر افراد مختلف به نمایش بگذارد. شهردار مردم را طوری میبیند که موجب تحقیر مردمان میشود و آرتور تمام نظم را ساخته و پرداخته قدرت و برای حفظ موقعیت مسلط خود میبیند. نکتة بسیار مهم هم این است که در آخر کار، این فیلم در جای دیگری ساخته و اجرا شده است و ما که این طرف دنیا آن را تحلیل میکنیم باز نگاهی بیرونیتر به این موضوع داریم. یعنی درواقع آخر کار نگاهمان خیلی بیرونی است و نگاه از درون نیست که این هم نکتة مهمی است که همواره باید مدنظرمان باشد که از چه زاویهای آن را میبینیم.
*آیا میتوان فیلم را از این زاویه نگاه کرد که پیامی مانند دعوت به شورش را در خود دارد؟ حال چه از سوی آمریکاییها به سایر ملل و چه برای خودِ آمریکاییها به عنوان راهحل؟ آیا میشود پیام دعوت به شورش را از آن برداشت کرد؟
فیلم میخواهد یکسری کجکارکردیهای جامعه را نشان بدهد و قصد دارد نشان بدهد چگونه نظم حاکم بر این جامعه دارای قربانیهای مختلف است. و اینکه قربانیها نهایتاً برای همیشه ساکت نمیمانند و گاهی اوقات میتوانند دستبه کار شوند و اقدامی انجام دهند و نظم حاکم را مختل سازند، هرچند کور و بیهدف. البته ضمن اینکه جذابیتهای مختلف سینمایی را میبینیم. حالتی در فیلم وجود دارد که یکسره اتفاقات مختلفی رخ میدهد و مخاطب را تا پایان فیلم حدود ۲ ساعت و خردهای میخکوب میکند، اما نهایتاً هیچ نظریهی منسجمی پشت فیلم نیست. یعنی درواقع میتوان فیلم را یک آشفتگی محض عنوان کرد. هرچند فیلم میخواهد آشفتگی اجتماع را نشان بدهد ولی، خودش هم دچار آشفتگی شدهاست. شما در فیلم میبینید که فیلمساز دهها خردهداستان را همزمان به پیش میبرد، بدون آنکه هیچکدام از آنها را به نتیجه برساند و همچنین مشخص نیست که رابطة این خردهداستانها با داستان اصلی و با یکدیگر چیست. ممکن است بگوییم که فیلمنامهنویس و کارگردان دنبال این بودهاند که تصویرهای مختلفی از بخشهای مختلف جامعه نشان بدهند و یا آنکه نشان بدهند که چگونه این نظم ظالمانه در موقعیتها مختلف ظهور و بروز دارند و در نهایت منتهی به افزایش رفاه جامعه نمیشود. از اینرو، اولین بودجهای که از بودجه شهر قلم میخورد بودجهی رفاه اجتماعی است چون رفاه مردم برای حاکمان مهم نیست. آرتور دیگر امکان دریافت مشاوره و دارو روانپزشک را هم از دست میدهد. از همینرو، او تمام نهادهای جامعه را به سخره میگیرد؛ از ازدواج گرفته، تا بیمارستان، فروشگاه، ساختمان و اقدامات شهرداری. او نشان میدهد همهچیز مسخره است و هیچچیز در جای خود قرار ندارد و پشت این نظم ظاهری، روابطی کاملاً ظالمانه قرار دارد. اما همه اینها را بیشتر به طور احساسی نشان میدهد و نمیتواند ثابت کند که چرا پشت این نظم روابط ظالمانه هست. مثلاً جایی که بحث خانواده؛ رابطة زن و شوهر، رابطة زن با مرد و هم رابطة مرد با زن را مسخره میکند شاهدی برای این نمیآورد و فقط به صورت یک جوک مطرح میکند. همچنین رابطة فرزند و مادر؛ نشان میدهد که حتی خودش هم قربانی همین رابطة مادرش با شهردار یا مرد دیگری است. بنابراین، عشق مادری هم وجود ندارد. استدلالی که برای این موضوع میآورد بسیار سست و ضعیف است. درهرصورت، فیلم هیچکدام از این خردهداستانها را به نتیجه نمیرساند، استدلاهای او ضعیف و به شدت سطحی است. از طرفی فیلم میخواهد نشان دهد علیرغم اینکه جوکر فردیاست که اعتراضش را بسیار آشکار و با کشتن آدمها شروع میکند، اما جامعه با او همدلی میکند. این هم بیشتر خیالپردازی فیلمساز است و مشخص نیست که در جامعه چنین اتفاقی بیفتد. درواقع همدلی گستردهای که در فیلم نشان میدهد مبنی بر اینکه جامعه به دلیل حجم اعتراضی که به نظم موجود دارد با این کشتار و با این انتقامهای کور همدلی میکند، خیلی غیر واقعی بهنظر میرسد. فیلم نمیتواند ردپای محکمی را از ادعای خود در جامعه نشان دهد. در عین حال، فیلم پیامی واقعی دارد و آن وجود ساختارها، نهادها و رفتارهای فروانی که موجب تشدید بیعدالتی در جامعه میشود است. و همانطور که گفتم این پیام یعنی وجود بیعدالتی در جامعه و به رسمیت نشناختن شهروندان واقعی است. فیلم به طور برجستهای نشان میدهد که در این جامعه عدهای حقوقشان ضایع میشود و این نظم قربانیهای زیادی دارد. اما، اینکه چرا این قربانیها تولید میشوند، به نظرم در مقام استدلال فلیم سطحی عمل میکند و لنگ میزند. آن نحو غیر واقعی که فیلم تمام میشود نشان میدهد که خود فیلمساز هم در نهایت فرایند شکلگیری این قربانیها و وجود این همه قربانی را خیلی جدی نمیگیرد. به نظرم این فیلم در مقایسه با خیلی از فیلمهایی که در این زمینهها ساخته شده است کمعمقتر است. مثلاً در مقایسه با تاکسی درایور، در آن فیلم پردازش داستان ایزی دختری که مجبور به تنفروشی میشود بسیار روشنگر است. آن فیلم ساختار و فقری که چنین قربانیانی را سبب میشود و شبکهی فسادی که چنین قربانیانی را صید میکند را بهخوبی نشان میدهد و در نتیجهگیری نیز نشان میدهد که اگر به موضوع درست توجه شود، امکان نجات قربانی وجود دارد. جوکر میخواهد کاستیهای زیادی را برجسته کند، البته دریچههای بسیار زیادی را هم به زیبایی باز میکند، اما موضوع این است که نمیتواند این دریچهها را ببندد و در نهایت خودش هم دچار همین آشفتگی میشود. فیلم نشان میدهد که نظم اجتماعی مسلط، نظمی است که در درون آن پر از آشفتگی و بیعدالتی است ولی خودش هم در واقع همین منطق را تعقیب میکند. میگوید حال که اینگونه است پس آرتور حق دارد ظلم بزرگتری بکند و به کشتن دیگران به تشخیص خود دست بزند. اگر این نظم اینقدر قربانی میگیرد، پرسش درست این است که نظم بعدی را براساس چه باید چید؟ آیا با منطق آرتور میتوان نظم کارآمدتری را شکل داد؟ بهنظر میرسد که فیلم آشفتگی بزرگتری را جایگزین آشفتگی قبلی میکند. از این روی است که من میگویم آشوب محض است.
*در صحبتهایتان اشاره کردید که فیلم پشتوانة نظری نداشته است و از طرفی برخی معتقدند که آشوب و اعتراضی که در فیلم هست به نوعی میتواند نتیجة سیاستهای لیبرال و نئولیبرال باشد که آدمها را به حدی از بحران میرسد که میبینیم تحقیری در هر نوعی از آدم شکل گرفته و نهایتاً به اعتراض ختم میشود. آیا فکر میکنید لیبرالیسم سبب بروز چنین اختلافاتی میشود؟
در اینجا دو مبحث وجود دارد، یکی اینکه میخواهد بگوید نظم بسیار شیکی که در آمریکا میبینید یکسری قربانی تولید میکند و جوکر یکی از قربانیهای این نظم است و آدمی است که در آخر کار هیچ لحظهای از زندگیا ش راخوشحال نبوده، هیگگاه به رسمیت شناخته نشده و هیچوقت مفهوم عشق را تجربه نکرده است و خودش را همواره بازیچة دیگران دیده است و به همین خاطر میخواهد شورش کند و آرتور را نماد اعتراض تمامعیار در تمام اجزاء میداند؛ از نظم خانوادگی و رابطة خودش با مادرش گرفته تا میرسد به نظمهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی. تا اینجا فیلم در حال جمعآوری داده از جامعه است. فیلم میگوید که اگر نظم اجتماعی آحاد جامعه را نبیند و افراد جامعه حس نکنند که دیده میشوند و حس نکنند که عضوی از آن جامعه هستند و فکر کنند که از آن جامعه طرد شدهاند، نهایتاً آنان از خود عکسالعمل نشان خواهند داد. تا اینجای ماجرا بحث حرکتِ رفت این نظریه است، اما در حرکت برگشت باید بگوید وقتی چنین اتفاقی رخ میدهد چه میشود؟ اگر قربانیان آغاز به اعتراض کنند، ضرورتا همهی اعضای جامعه با آنان همدلی خواهند کرد و آشوب خواهند کرد؟ با چه امیدی؟ حرکت اجتماعی نیازمند یک نظریه است که فیلم به شدت پایش لنگ میزند. اجازه دهید که ادعای فیلم را قبول کنیم که نظم اجتماعی حاکم بر محیط فیلم ظالمانه است. فیلم در جمعآوری شاهدمثالهای لازم هم خوب عمل کردهاست. اما آیا راهکار رویارویی با نظم ظالمانه یک ظلم بزرگتر است؟ آیا این را جامعه میپذیرد؟ فیلم میگوید آری. ولی، نظریههای انقلاب خلاف آن را ثابت میکنند. این آنجایی است که این فیلم خیلی کم میآورد. به نظر میرسد که خودِ این فیلم هم نشان از همان نظم دارد. فیلمساز در پی تولید فیلم پُرفروش و جذاب است و به ارزشهای اخلاقی خاصی پایبند نیست.
*و در دورهای تولید شده که در دنیا اعتراض وجود داشته از کشورهای عربی تا فرانسه و در نهایت خودِ آمریکا.
بله فیلم از همان قاعده استفاده میکند و همان نظم را دنبال میکند و در بستر همان نظم این فیلم را تولید میکند و دنبال یک تولیدجذاب و پرفروش است. به نظر من، هم در تحلیل ساختار جامعه سرِهمبندی میکند و به سطحیترین رویهها میپردازد و هم در ارائة یک چارچوب رویارویی با این نظم ظالمانه، راهکار قابل قبولی را ارائه نمیکند. منطقش شورش علیه نظم موجود بدون هیچ دورنمایی از آینده است و مدعی است که جامعه از این آشوب مطلق دفاع میکند.
*بله این نکتة مهمی در فیلم است.
جامعه حتماً نسبت به بیعدالتی موضعگیری بسیار شدیدی خواهد داشت، اما لزوماً وجدان اجتماعی به سمت یک آشوب بیشتر و بینظمی بیشتر گرایش ندارد، قاعدتاً وجدان اجتماعی میخواهد یک پنجره، نور یا چشماندازی؛ هرچند کاذب را ببیند. رفتن به سمت آشوب، نهایتاً یک محرک اجتماعی نیست. در هر صورت این فیلم جنجالی و پر از مناقشه است. بهطوری که میتوان راجع به تمام اجزاء آن مناقشه کرد، فیلم بسیار مناقشهانگیزی است.
*یکی از نکات کلیدی در این فیلم دقیقاً همین حمایت مردم از آشوبگر است، یعنی حداقل چیزی که در فیلم میبینیم همدلی اصلی نسبت به هرجومرجی که رخ میدهد. ادعای فیلم دقیقاً همین است.
بله ادعای فیلم و تولیدکنندة آن این است که جامعه با قاتل همدلی میکند زیرا نظم اجتماعی را ظالمانهتر از این قتل میبیند.
*آیا ممکن است در واقعیت هم جامعه به این حجم از بنبست برسد که هیچ راهحل نظریای برای رسیدن به یک راهحلی برای نظم موجود پیدا نکند؟ آیا ممکن است در واقعیت هم جامعه به این حد از هرج و مرج برسد که ترجیحش این باشد که بهجای اینکه در نظریه دنبال حل مسئله بگردد، از کسی که علیه وضع موجود شورش کرده، حمایت کند و کار به جایی برسد که از کسی که عملاً مرتکب قتل شده حمایت کند؟
تئوریهای انقلاب در جهان زیادند و جهان هم با انقلابهای مختلف روبهرو بوده است. معمولاً انقلابها شورش هدفمند برعلیه نظم موجودند. همة آنها آخر کار یک چشماندازی را نشان میدهند، فارغ از اینکه این چشمانداز درست یا غلط باشد. در هر صورت آنها یک رویای ملی را شکل میدهند؛ چه انقلابهای سرخ یا مارکسیستی و چه انقلابهای دیگر. همة انقلابهای موفق بالاخره چشماندازی را نشان دادهاند، اما اشکال این فیلم بیراهبردی آن است. در آخر کار مردم چیزی میخواهند و انقلاب برای رسیدن به آن چشمانداز صورت میگیرد. تصور اینکه مردم بدون چشمانداز از شورش علیه وضع موجود حمایت میکنند به نظرم، حداقل در حوزة نظر و کسانی که انقلابها را تحلیل کردهاند، پذیرفته نیست. بزرگترین مسئله و مشکل این فیلم، این است که هیچ رویایی را نشان نمیدهد و یا حتی به صورتبندی خواستههای اجتماعی نیز نمیپردازد. وقتی تاکسیدرایور را نگاه میکنید، تمام تلاش این است که ایزی دختر بچهای که قربانی بیعدالتی اجتماعی و بازیچه دست یک باند تبهکار قرار گرفته را محور قرار میدهد و رابطه این اتفاق را با ساختار قدرت که در جریان انتخابات ریاستجمهوری از مردم رای میگیرد را نشان میدهد. فیلم میخواهد آن دو لایه را به هم متصل کند، یعنی لایة نظم و قدرت سیاسی با بستری که در آن باندهای تبهکار آزادانه قربانی میگیرند.
*آن فیلم به لحاظ داستانی خیلی قویتر است و خردهروایتها هم انسجام دارند.
بله میخواهد این موضوعات را نشان بدهد و وقتی میخواهد شورش کند، میداند که کجا را باید هدف قرار بدهد. درست است که در آخر کار میبیند که زورش به نظم سیاسی نمیرسد لذا، تنها از یک باند تبهکار انتقام میگیرد، اما رابطه را در جای خود نشان میدهد. آن موفق میشود تحلیل عمیقتری از فرآیند شکلگیری ظلم در جامعة آمریکا را نشان بدهد. اما در این فیلم رابطهها نشان داده نمیشود. اما تعداد زیادی خردهداستان در پی هم میآیند، بدون آنکه رابطة خردهداستانها را با هم روشن کند و بعد هم هیچ چشماندازی برای بهبود و اصلاح ندارد و تنها احساس شادی از این است که به این نظم لگد زده است. از لگد زدن به نظم موجود احساس شادی میکند و به رقص در میآید، من فکر نمیکنم وجدان اجتماعی بتواند در جایی با این پدیده همدلی کند، به نظرم این همدلیای که نشان میدهد خیلی تصنعی است.
*میشود از صحبتهای شما اینطور برداشت کرد که این همدلی حداقل دوام پایداری ندارد، زیرا این فیلم بازة زمانی محدودی دارد، اگر ادامهای وجود داشت و ما میتوانستیم روزها و ماههای بعدی را ببینیم، بالاخره این همدلی در جایی فروکش میکند و متوجه اشتباه میشوند که لزوماً نمیشود با کسی که عمل بد را با عمل بدتر جواب میدهد همدلی کرد، یعنی میشود به لحاظ اجتماعی این برداشت را داشت که این همدلی پایدار نخواهد بود و اگر مقطعی باشد هم در ادامه نمیتواند دوام بیاورد.
میتوانیم همین اعتراضات اخیر آمریکا را در نظر داشته باشیم، در هر صورت منطق این شهردار با منطق ترامپ یکسان است. یعنی آقای توماس وِین که دراین فیلم هست معتقد است که مردم نمیفهمند و او آمدهاست که مردم را نجات بدهد.
*به لحاظ خاستگاه هم برخی معتقدند از این منظر فیلم میتواند علیه ترامپ باشد. توماس وِین شباهتهایی در ریشه دارد.
بله اگر بگوییم شهردار فیلم فردی نژادپرست است که برای آحاد مردم احترامی قائل نیست و بسیاری از مردم را موجودات زائد میداند و خودش را به عنوان ناجی در نظر میگیرد که مردم به ادعای او، قدر چنین گوهری را نمیدانند. اما در عالم واقع طی یک سال گذشته در آمریکا اعتراضهای بسیار زیادی با قتل «جورج فلوید» صورت گرفت که صحبت آخرش این بود «نمیتوانم نفس بکشم» و مباحث اخیری که پیش آمد، اگر به این ماجرا دقت کنید، در آخرِ کار، این شورشها کور نبود و هدفهای خیلی روشنی داشت؛ آنها در پی اصلاح نظام پلیس و کسب حقوق برابر عملی برای سیاهپوستان بودند.
*و شعار واضحی داشتند که زندگی سیاهان اهمیت دارد...
معترضان اساسا به این سمت نرفتند که ما میکُشیم، یعنی آنها خشونتِ موجود را با خشونت کور دیگری پاسخ ندادند. اعتراضها بسیار جدی بود و تقریبا تمام آمریکا را فرا گرفت و واقعاً هم به نظم موجود و حداقل نظمی که ترامپ مدعی آن است اعتراض کردند، اما آنچه که در واقعیت رخ داد با چیزی که در این فیلم نشان میدهد بسیار متفاوت بود. در این فیلم، فردی با قصد انتقام از نظم حاکم بر جامعه، دست به اسلحه میبرد و مردم میگویند ۳ تا از دزدها کشته شدند و یک میلیون دزد دیگر هم هست. داستان را خیلی سادهانگارانه به پیش میبرد. به نظر من از این منظر، فیلم غیرواقعی است. ولی، خوب خیلی پر هیجان و با بازیهای بسیار زیبا بیننده را میخکوب میکند.
*شما را به عنوان یک سیاستمدار لیبرال میشناسیم، خیلیها به همین واسطه اتهام هم میزدند، بماند که لیبرال بودن اتهام هست یا نیست، از منظر یک سیاستمدار لیبرال اگر به این فیلم نگاه کنید، اعتراض موجود را چطور میبینید اگر سیاستهای لیبرال منجر به چنین چیزی شود، جایگزین آن چه میتواند باشد؟
اگر بخواهید از منظر اقتصاد سیاسی به این موضوع نگاه کنیم، باید دید این فیلم چه چیزی میخواهد بگوید؟ این فیلم قصد دارد بگوید در نظم موجودِ آمریکا نهایتاً همة انسانها تبدیل به کالای قابل خرید و فروش میشوند. بنابراین انسانها خودشان نیستند که اهمیت دارند. ارزشششان برابر خدمتی است که ارائه میکنند. لذا، آقای جوکر میگوید که من میخواهم دیده شوم و نمیخواهم یک کالا باشم تا دیگران درباره من تصمیم بگیرند. الان که کُشتم، حالا جامعه من را میبینند، اما قبل از اینکه کسی را بکشم، کسی من را نمیدید، من یک کالا در این شهر بودم، ولی، حالا کنشگرم. اگر از منظر کالاییشدن (Commodification) فیلم را ببینید این پرسش برای شما پیش میآید که در یک جامعة کالاییشده که هویت انسانی افراد انکار میشود، اعضای آن چه عکسالعملی خواهند داشت؟ قاعدتاً مقاومت و اعتراض خواهند کرد. بنابراین شما میتوانید از این منظر نیز فیلم را بررسی کنید. حال باز میگردیم به سؤال شما. آیا کالایی شدن نتیجه لیبرالیسم نیست؟ مارکس میگوید کالایی شدن دقیقا نتیجه حاکمیت سرمایه است. نقد مارکس بسیار دقیق است و نمیتوان به سادگی از کنار آن گذشت. او برای اولین بار ایدهای را مطرح کرد تحت عنوان (Commodity fishism). شاید بتوان تحت عنوان طلسمگرایی کالا ترجمهاش کرد. او گفت بنیان نظام سرمایهداری مبادله است. افراد یا چیزی را میخرند و یا میفروشند. بنابراین، تمام ارزش اجتماعی در مبادله نهفته شدهاست. او سپس دامنهی این بحث را به خرید خدمت افراد کشاند و گفت، ارزش اجتماعی افراد برابر است با ارزش خدمتی که در بازار میتوانند بفروشند. حال، اگر عرضهکنندگان نیروی کار فراوان باشند، ارزش خدمت عرضه شده از سوی آنان به سمت صفر میل میکند. او در یک مرحله بعد گفت، نه تنها ارزش خدمتی که افراد عرضه میکنند به سمت صفر میل میکند که ارزش خود افراد معادل بهایی است که خریداران حاضرند برای خرید خدمت او پرداخت کنند. به این ترتیب، مارکس اولین کسی بود که مفهوم کالایی شدن انسانها را در ادبیات اقتصاد سیاسی وارد کرد و تاثیر ژرفی هم گذاشت. او برای درمان این درد، با بنیان مبادله که حق مالکیت درافتاد تا بتواند مفهوم کلاس و طبقه را حذف کند. ولی، در عمل، سازمانی که ایجاد کرد نه تنها ناظر بر تمرکز حق تصرف جمعی در ثروت و اموال جامعه بود که منکر حق مالکیت فرد بر تن و جان خودش نیز شد. تمرکزی که بر بنیان نظریه او ایجاد شد از جهنمیترین تمرکزهایی بود که بشر تا کنون تجربه کردهاست. بنابراین این درست است که در نظامهای سرمایهداری سوداگرانه امکان کالاییشدن انسان وجود دارد، لیکن، راهکار آن گرایش به سمت نفی مالکیت نیست. از قضا، راهکار همچنان که آدام اسمیث و یا هایک میگویند پذیرش آزادی است و اولین آزادی، پذیرش حق مالکیت آدمی بر تن و روان و دسترنج خود است. بنابراین، نظام لیبرال از قضا ملازمهای بین آزادی و مالکیت برقرار کرد و گفت و برای احتراز از کالاییشدن، باید آزادی و برابری انسانها در حق دسترسی به منابع عمومی تامین شود. اینجا بود که آزادی، محور اصلاح قرار گرفت. البته این آزادی شامل تمام حیطههای زندگی اعم از اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و فرهنگی است. بنابراین، افرادی که این فیلم را اعتراض به اندیشه لیبرال میدانند در واقع بین نظریه لیبرال و نظامهای سرمایهداری اگاهانه و یا ناآگاهانه خلط مبحث میکنند. البته، فیلم هم به سمت مارکسیسم نمیرود، هرچند عدهای میگویند که فیلم تمِ چپروانه دارد.
*میتوانیم برایش یک آلترناتیو تصور کنیم که اگر این جامعه به آن سمت برود، این حجم از اعتراض و خشونت به ظهور مارکسیسم منجر خواهد شد؟
فیلم این موضوع را نشان نمیدهد و دنبال ارائه راهحل مارکسیستی نیست. فیلم تنها اعتراض را نشان میدهد و در مرحلة آشوب باقی میماند. از آشوب عبور نمیکند. با این وجود میتوانیم فیلم را از نگاه مارکسیستی نیز تحلیل کنیم. از این منظر میتوانیم جریان کالایی شدن انسان را در جاجای فیلم جستجو کنیم.
*از این منظر که فقط موضوع را طرح میکند و جایگزینی نمیبینیم؟
فیلم جریان کالایی شدن و جامعة بدون عشق و بدون شفقت را روایت میکند. او انشان میدهد که چگونه در جهان سرمایهداری همهچیز بر مبنای قراردادی بسیار خشک است. لذا، وقتی آن تابلو را از جوکر میدزدند با اینکه یک تابلوی بیارزشی است ولی، منطق صاحبکار مراقبت از داراییهای خود حتی بهمقدار یک تابلوی کمارزش است. او میگوید نتوانستی به اندازة یک تابلو از مالِ من حمایت و دفاع کنی، بنابراین من تو را اخراج میکنم. هیچ شفقتی پشت این قرارداد نیست. صاحب کالا هیچ تاملی نسبت به روابط انسانی پیشین و پسیناش با کارگرش ندارد. برای او مهم نیست که چه بلایی بر سر کارمندی بر اثر این اخراج میآید. حتی زمانی که راندرت به او اسلحه میدهد، تصور من این است که به این موضوع فکر میکند تا به نحوی بتواند بازاری را برای خود پیدا کند و آدمهایی که در این تیپ هستند از خرید اسلحه خوشحال بشوند و از او خرید کنند. در آنجا هم این رابطة دوستی را به رابطهای صددرصد کالایی تنزل میدهد. حتی مادرش که جوکر فرزند اوست و جوکر از او مراقبت میکند، او هم دروغ میگوید و دنبال عشق مادی خودش نسبت به توماس وِین است و این بچه برایش ارزش واقعی ندارد. پس همهچیز دراین داستان کالاست. و رابطهها مبتنی بر رابطهی مبادله بین کالاهاست. از این منظر، فیلم بسیار موفق است و بهطور کاملا برجستهای مفهوم کالاییشدن در نظام سرمایهداری را نشان دادهاست. اما اینکه موضوع را به لیبرالیسم برگردانیم، جای بحث بسیار جدی دارد؛ از نظر من بزرگترین نقدی که به مارکس وارد است همین است که او جریان کالاییشدن در نظام سرمایهداری را دید ولی، در علتیابی نهایی بهجای جستجوی آزادی که خود در جوانی در پیاش بود کمر به نابودی آن بست. زیرکی مارکس طرح یک این همانی بین مفهومِ نظام سرمایهداری و اندیشهی لیبرال بود. او که مفهوم بینهایت بودن فرایند تمرکز سرمایه را درک کرده بود قاعدتا بینهایت بودن تمرکز قدرت سیاسی، امنیتی و نظامی که در کالاییکردن انسان بیمحاباتر عمل میکند را هم درک کرده بود. چطور بر یکی شورید و مقدمات بسط دیگری را فراهم آورد؟ اساساً نظام مبتنی بر آزادی و رقابت آزاد علیه نظام سرمایهداری سوداگرانه است. آزادی، مفهوم مرکزی نظام لیبرال است. آزادی چیست؟ نظریه آزادی و دیدگاه لیبرال میگوید که انسانها همه کرامت دارند و در جامعه همه همرأی و هماندازه هستند و اساساً رأی یک آدم پرقدرت از جهت اقتصادی با رأی یک آدم معمولی دو تا نیست. اتفاقاً اندیشهی لیبرال مبنا را بر ارزش انسان میگذارد و میگوید ارزش انسان به آزادی و حق انتخاب اوست. پیام اندیشهی لیبرال در واقع برابری یک کارگر با صاحبکارش است. صاحب کاری که ممکن است صدهزار کارگر زیر دستش کار بکنند. این اندیشه میگوید که این دو یکی هستند. بنابراین، اتفاقاً نظریة لیبرال برابر با نظام طبقاتی سرمایهداری نیست. این کاملاً به غلط در جامعة ما بحث میشود که نظام سرمایهداری مرکانتالیستی و نظام آزاد رقابتی یکی است. اگر شما این دو را یکی بدانید و این مغلطه نمایان مارکس را بپذیرد، عملا در دام منطق او افتادهاید و باید از تجویزهای او که یک جهنم تمام عیار است نیز تبعیت کنید. هرچند هیچگاه نباید خدمت مارکس به بشریت را در نقد نظام سرمایهداری فراموش کرد. ولی، مشکل این است که انتخاب مارکسیستی جریان کالاییشدن را بدتر میکند.
*جدا از نظریة سیاسی، با رویکرد دیگری فیلم را ببینیم؛ برخی از منتقدان معتقدند این فیلم بیشتر از اینکه بخواهد حامل پیام سیاسی باشد، میشود از منظر روانکاوی و روانشناسی آن را دید، چون ما اینجا با شخصیتی به نام آرتور طرف هستیم که مشخصاً بیمار روانی هست و اشارههایی میشود که در بچگی مادرخواندهای داشته که مادرخوانده با مردی رابطه داشته که او را به شوفاژ میبستند و آزارش میدادند و در کودکی آسیب زیادی دیده است و ارثی را ظاهراً دارد که بیمار روانی است و مشخصاً ما میبینیم که توهم دارد، در خیال خودش با زن همسایه ارتباط دارد، در خیال خودش در یک برنامه میرود و دیده میشود و به او توجه میشود و وقتی ما با یک بیمار روانی طرف هستیم، در هر نظام سیاسی ممکن است شکل بگیرد، یعنی لزوماً در یک نظام سیاسی لیبرال یا سرمایهداری این قضیه شکل نگرفته و میتوانسته در هر چیزی باشد و بقیة فیلم را اگر آدم دیگری باشد میتوان در نظر گرفت که این آدم محصول نظام سرمایهداری است و شخصیت توماس وین را میشود محصول نظام سرمایهداری دانست، اما این تهدیدی که شده و اتفاقی که برایش افتاده است لزوماً محصول یک نظام سیاسی نیست، حال درست است که بالاخره یک آشوب به پا میشود، اما از این منظر دیده میشود. حال پرسش من از شما این است که آیا به عنوان یک سیاستمدار با نگاه سیاسی به فیلم و تحلیل سیاسیِ نشانهها و رویدادها موافق هستید؟
در فیلم دو تا سکو وجود دارد که فیلمساز روی آن دو میایستد و جامعه را نگاه میکند. یک سکو، سکوی قربانی؛ جوکر است و یک سکو، سکوی شهردار قدرتمند است. درست است که در این فیلم جوکر دچار بیماری روانی است. اما فیلم میخواهد بگوید که خودِ این بیماری هم نشان قربانیبودن او در روابط اجتماعیست. بنابراین از منظر یک قربانی جامعه را نگاه میکند. از این منظر نقدی که به فیلم وارد است این است که سهم قربانی را در فرایند بینوایی او کلا نادیده میگیرد. قربانی تمام تلاشش این است که وجدان خودش را راحت کند و بگوید که اگر من در این وضعیت هستم تماماً تقصیر دیگری است و من در این وضعیت هیچ سهمی ندارم. من که آدمِ طیب و طاهر و ذیحقی هستم، همه حق من را خوردهاند، بنابراین، حق دارم که از این جامعه انتقام بگیرم. هر کسی را هم بکشم درست است چون همه حق من را خوردهاند. بنابراین تیر من به هیچوجه به خطا نمیرود و هر کسی را بزنم درست است. فیلم بههنگام روایت جریان قربانی، نقش قربانی و خانوادهاش را حذف در رسیدن به وضع موجود نادیده میگیرد و جامعه و قدرت مسلط را مقصر جلوه میدهد. بنابراین، او حق دارد که اگر کسی را کشت بعد از آن برقصد و شادی کند. زیرا او توانسته که یک بخش کوچکی از حقاش را از جامعه بگیرد. یک سکوی دیگری وجود دارد و آن سکویی است که از دیدگاه قدرت، جامعه را نگاه میکند. از این سکو دو تصویر نشان میدهد؛ یک تصویر متعلق به شهردار است که میگوید این جامعه، جامعهای است که همه در آن کالا و زباله هستند، جامعة بیاعتباری است و من آمدهام به این جامعه خدمت کنم و باید اینها را از این فلاکت نجات بدهم. درواقع مبنای نگاه قدرت به جامعه، نگاهی صددرصد تحقیرآمیز است و او خودش را در ردهای میداند که با باقی اعضای جامعه هماندازه نیست و کاملاً از جامعه منفک است و عناصر جامعه هم فقط به عنوان آدمهای بیخاصیتی هستند که این وسط او آمده که کاری برای آنها انجام بدهد. در این میان، در کنار این سکو، شومن مشهوری بهنام موری وجود دارد که میخواهد چیزی را بگوید، ولی، فیلمساز مصمم نیست که بگوید و یا نگوید و شاید چندان اعتقادی هم به این گفته ندارد. او میگوید جامعه آنقدر هم سیاه نیست که تو فکر میکنی و به این صورت نیست که همه به این شکل باشند و اینکه فکر میکنی حق داری به تنهایی از هر کسی در این جامعه انتقام بگیری و هر کسی را کشتی درست است، داستان اینطور نیست. ولی، این اپیزود درحد یک تماس کوچک باقی میماند و رها میشود.
*نسبت فیلم با مسئلهی آزادی چیست؟ هیچ ردی از آزادی غیر از آزادیِ انتقام در فیلم ندیدید؟
فیلم به آزادی نپرداخته است در حالیکه میتوانست بر مفهوم آزادی تکیه زند. و اینکه چرا جامعه امکان استیفای حق انتخاب آزاد افراد را فراهم نمیکند. اتفاقاً اگر روی آزادی متمرکز میشد، حتما کل سرنوشت فیلم عوض میشد. چون تمام راهکارها در آزادی است. حال چه آزادی اقتصادی، چه آزادی سیاسی، چه آزادی اجتماعی، چه آزادی فرهنگی و... راهکار در آزادی است، زیرا آزادی است که میگوید: انسان مالک ارادة خویش است و میتواند حیثیت پیدا کند، دیده شود، دیگران را ببیند و سخن بگوید. اصلاً فیلم راجع به آزادی صحبت نمیکند و حتی به آن نزدیک هم نمیشود.
*فیلم برایتان خستهکننده که نبود؟
خیر، این فیلم از جهت حال و هوای نمایشی دارای جذابیتهای بسیار زیادی است.
*این روزها که کلاً مشغلههای سیاسی کمتر شده چه کارهایی انجام میدهید؟
به فعالیتهای دانشگاهی و اجتماعی از نوع اندیشهورزی میپردازم.
*ظاهرا فیلم و سریال هم بیشتر میبینید، همگناه را هم دیده بودید و چیزی در مورد آن نوشتید.
بله. گاهی فیلم و سریال هم میبینم. ولی، به طور حرفهای دنیای فیلم و نمایش را پیگیری نمیکنم.
*به عنوان یک سیاستمدار اتفاقاً خیلی مهم است که با محصولات فرهنگی آشنا باشید...
شکل ورود من به دنیای فیلم در حد یک جهانگرد است که به یک شهری میرود و تصوری از آن شهر پیدا میکند. تصور من از جهان سینما، در حد یک جهانگرد از شهر سینماگران و دنیای فیلم است. وگرنه، برای خودم صلاحیتی در این زمینه قائل نیستم. گاهی که نگاه میکنم اگر به نکتهای دستیابی پیدا کنم که برایم جالب باشد دست به قلم میشوم.
* نکتة دیگری دربارة فیلم مانده؟ آیا میتوان نگاهی داخلی به آن داشت؟
البته محیطی که فیلم در آن تولید شده با ایران کاملا متفاوت است و تعمیم نتیجهگیریها به ایران صحیح نیست. ولی، برخی اصول کلی وجود دارد. جریان کالاییشدن در ایران به شدت در حال تقویت است. خریدِ حقِّ انتخاب مردم در برابر اعطای برخی امتیازهای و یا به قولی رانتها جاری است. فقر در حال تشدید است و کمتر کسی به ریشههای فقر میپردازد. فساد به شکل کمسابقهای فراگیر شده و در عین حال جریانهای سیاسی که فساد در دامان آنها شکلگرفته پوستین وارونه میپوشند و از یک سیاست توزیعی و به ظاهر عدالتخواهانه حمایت میکنند. البته سودی که در جریان توزیع نصیب برخی دستاندرکاران تهیه کالاهای توزیعی میشود چه از حیث مادی و چه از حیث اجتماعی زیاد است. تعداد قربانیان فقر چه در قالب اعتیاد، تنفروشی و شکلگیری انواع شبکههای بزهکاری رو به گسترش است. پس از کرونا این روند تشدید هم شدهاست. در خبر آمده بود که حدود ۵۰درصد سارقان دوره اخیر، سارق اولی بودند. این نشان از آن دارد که جامعه اعضای خود را بیپناه گذاشته است. در این جا نیز به قربانی این گونه القا میشود که گروهی حق شما را خوردهاند و لی، اینها رقبای سیاسی ما هستند و گرنه ما طرفدار شما هستیم. و مسائلی از این دست.
* اینکه فیلم از منظر اعتراضات داخلی دیده شود خیلی مهم است.
بله همینطور است. در هر صورت لاغر شدن طبقه متوسط و خشم فروخوردهای که دستِ کم در ۵۰% جامعه بر اثر همین فقیرشدن این طبقه بهوجود آمدهاست مساله کمی نیست. در اینجا هم در ریشهیابی موضوع، کمتر کسی به سمت نبود آزادی مدنی میپردازد و بیشتر کمبودها در توزیع برجسته میشود تا امکان خرید رضایت افراد با توزیع برخی مواهب مادی از محل ثروت نسلهای بعد قدری حمایت خریدهشود. نکته تمرکز رسانهی بهاصطلاح ملی بر نظارت و کنترل بوروکراتیک استوار است. یعنی همان میراث مارکسیستی. به جای تاکید بر آزادی، و توسعه امکان حق انتخاب مردم، تلاش در جهت قانعکردن آنان با بخشیدن تکه نانی هستند. در ضمن برای آنکه بتوانند این سیاست خود را بفروشند، به ظاهر حق را به قربانیان میدهند و انگشت اشاره خود را به سمت رقیب خود نشانه میروند. در اینجا نیز، همه قربانیان باید سهم خود را در کنار سایر عاملهای ناکارآمدی وضع موجود برآورد کنند. ولی، جریان غالب رسانهای مانع تفکر صحیح در جامعه میشود. پر واضح است که از نظارت و کنترل بوروکراتیک توسعه بیرون نمیآید و توسعه بر شانههای آزادی، رقابت و خلاقیت و حسِّ تعلق و مسئولیت استوار است. لیکن، رسانه کاملا در دنیای خلاف این، سیر میکند. سرنا از دهان گشادش نواخته میشود. تصور کنید که مبارزة با فساد بدون آزادی، بدون رقابت، بدون حق دسترسیِ آزاد به اطلاعات، بدون حل مسئلة تعارض منافع و بدون شفافیت و... چگونه ممکن است؟ معلوم است که ارادهای هم برای این مبارزه وجود ندارد. سناریو اینگونه پیش میرود که بر نظارت و کنترل بوروکراسی تاکید شود و قتی جواب نداد، بوروکراسی را محکوم کرد و همهی گناهها را بر گردن او انداخت. از این رو، شلیک هر تیری به او پسندیده است. قهرمان کسی است که یک فرغون به دست میگیرد و به روستا میرود و ضد قهرمان دولت و تولیدگران ملی هستند که یا هدایت بوروکراسی را در اختیار دارند و یا جریان تولید و تجارت را راهبری میکنند. حال آنکه آن کسی که بوروکراسی و تمام جریانهای قدرت و ذینفع جامعه را کنترل میکند، نظارت عمومی شهروندان آزاد، ذیحق و مسئول با حق دسترسی آزاد به اطلاعات است. البته که بدون آزادی امکان نظارت عمومی فراهم نیست.
*ناظران جدید تولید کردن...
از یک طرف ناظر جدید تولید میکنند، از طرف دیگر همة تقصیر را بر گردن ناظر پیشین میاندازند تا نوبت به ناظر جدید برسد. در ضمن همواره مراقب هستند که به حاشیه ثروت و قدرت مادیشان کوچکترین صدمهای وارد نشود.
*یک مقدار وضع خطرناک و نگرانکننده میشود از این منظر که شما یکی از نقدهایی که به فیلم داشتید این بود که ما تصویری از آزادی نمیبینیم، از طرفی ما در داخل هم به جای اینکه به سمت آزادی برویم به سمت نظارت میرویم، آیا این مسیر خطرآفرین نیست؟
چرا دقیقا. چون تقلیل ناکارآمدی نظام سیاستگذاری ملی و نظام اجرایی و زهکش شدن ثروت و قدرت به سمت کسان و گروههای خاص، مانع تولید خلق ثروت جدید میشود و همین ثروت موجود هم در جریان تشدید تورم از کف آنان خارج میسازد و در اختیار جمع اندکی قرار میدهد و جامعه دو قطبی میشود. بعد، از مردم خواسته میشود که به مختصر کمکی که دریافت میکنند قانع باشند و جریان قدرت را تحسین کنند. به گمان من، هیچ چیز به اندازه فقر، امنیت ملی ایران را با توجه به خاطره جمعی و تاریخی مبتنی بر عّزت ایرانیان تهدید نمیکند. تنها چیزی که میتواند جریان موجود را دیگرگون کند آزادی است. که در پس آن حق انتخاب به پیش میآید و در پس آن رقابت آزاد شکل میگیرد و در جریان رقابت و حق انتخاب است که توسعه تحقق مییابد. در غیاب این، یک جامعهی قربانیشده شکل میگیرد که از عشق و آزادی بویی نبرده است.
*هیچ حلقة اتصالی با او و دنیایی که در آن زندگی میکند وجود ندارد؟
دقیقا. یکی از مشکلات موجود جامعه ایران این است که طبقه متوسط از جهت چارچوب ذهنی در عالم پیشین است و در عمل گرفتار سرپنجه فقر شدهاست. تحمل این شرایط برای این طبقه بسیار دشوار است. بزرگترین خواسته این طبقه تجربه عشق، دیدهشدن و آزادی حق انتخاب است. این طبقه ممکن است گرسنگی بکشد ولی، همچنان آزادی برای او مهم است. او افزون بر نیاز مادی، تمایل دارد که نیازهای ذهنی و جاهطلبیهای حق شهروندایاش نیز برآورده شود. این طبقه را با مسکن مهر و یارانه و توزیع کوپنی نمیتوان قانع کرد. اصلیترین مساله این طبقه عشق و آزادی است. از کف دادن سرمایه اجتماعی در جامعه جوان ما بسیار آسیبزا خواهد بود. هر چند در فیلم بزرگنمایی شده، آنجا که میگوید سه نفر کشتهشدند یک میلیون بزهکار دیگر هم هست که باید کشته شوند. ولی، بهوجود آمدن چنین حسی مخصوصا اگر توسط رسانه ملی تشدید شود، بسیار مخاطرهآمیز است.
*همین توزیع آزادی را سلب میکند.
توزیع متمرکز که از یک سوی همراه با رانت نسبی باشد و از سوی دیگر حق انتخاب آزاد مردم را بخرد یعنی حاکمیت کالا بر انسان. این یعنی دقیقا کالاییکردن جامعه است. این جریان تهوعآور توزیع ماشین از طریق قرعهکشی را ببینید. این کار مفهوم قرارداد، حق انتخاب آزاد، پایبندی به تعهد و قرارداد و همه نظمهای جاری جامعه را یکجا مسخره کرده و برهم زدهاست. این وضعیت جامعه ما است. از اینرو است که از منظر من در صورتبندی مساله ایران عشق و آزادی در راس مسالههای ملی قرار میگیرند.
*منظورتان آزادی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است؟
مقصود من آزادی به مفهوم قبولِ انسانِ آزاد است. البته این مبنای قرآنی هم دارد. لا اکراه فی الدین. اگر انسان آزاد و مختار نباشد که اصلاً مؤاخذة خداوند از انسان با عدل مغایرت دارد. چون اساساً مبنای قرآن وجود انسان آزاد و مختار است. وقتی آزادی و اختیار را از انسان بگیرید مؤاخذه کلاً بیمعناست. بحث من این است که چقدر در جامعه ما به دنبال آزادی میرویم تا متعاقب آن ثروت مادی و اجتماعی خلق شود و فقر ریشهکن گردد؟ رقابت که موتور محرکه توسعه است محصول آزادی است. مبادله آزاد که جانمایه توسعه است برونداد آزادی است. ولی، شما میبینید که هیچ بحثی از رقابت نیست ولی تا بخواهید از کنترل، نظارت و داغ و درفش سخن گفته میشود. بدون مبادله آزاد فرهنگی با سایر ملتها، کی به بالندگی ملی میرسیم؟ بدون تجارت آزاد، کی میتوانیم تولید ناخالص داخلی را افزایش دهیم؟ اینها همه میوههای آزادی هستند. آزادی که فقط یک تعبیر سیاسی نیست. آزادی مفهومی انسانی و مدنی است و در ردیف حقوق مدنی طبقهبندی میشود و نه حقوق سیاسی. عشق، شفقت و محبت که به زور شکل نمیگیرند. آنها نیز نتیجه انتخاب آزاد انسانی است. به هر روی، من بر این باورم که فعلا سرنا از دهان گشادش دمیده میشود. شوربختانه حضرات وقتی میبینند از این سرنا آواز خوش و رسایی بیرون نمیآید بهجای آنکه سرنا را برگردانند، با صدای بلندتری در دهان گشادش میدمند و در نتیجه، فقط صداهای که بیرون میآید ناخوشتر و ناسازتر و نابههنجارتر میشود. بعد آقایان میپرسند چرا مردم استقبال نمیکنند؟ یاللعجب. یکی به اینان بگوید که اگر این سرنا را از طرف دیگر بگیرید، با زور بسیار کمتری میتوانید صدای بسیار دلنشینتری را خلق کنید، هر چه از طرف گشاد سرنا شدت صدا را بالاتر ببرید، آن طرف صدای بدتری حاصل میشود. این آن بحثی است که من در ایران هم دارم.
* الان با توجه به نگاههای بسیار متفاوتی که در کشور وجود دارد، با همین آزادیهایی که در حوزههای متفاوت وجود دارد خیلیها مشکل دارند، آیا امیدوار هستید که در آیندة نزدیک سرنا را بچرخانیم و از سمت دیگر در آن بدمیم؟ به هر حال کمتر از یک سال انتخابات ریاستجمهوری را داریم.
از نظر من راهحل فهم مسئله است. شوربختانه، صورتبندی درستی از مسئله نداریم. افراد عادی، دانشگاهی، حرفهورز، سیاسی، در مجلس، دولت و جاهای مختلف هنوز به این صرافت نیفتادهاند که مسالة ایران را صورتبندی کنند. تا وقتی این اتفاق محقق نشود، نتیجة تلاش جمعی خنثیکردن یکدیگر است و نمیتوان خیلی به آینده امیدوار بود. البته این بدین معنی نیست که همهی روزنهها بستهاست. اگر گروهی توانستند صورتبندی درستی از مساله ایران بدهند، قاعدتا میتوانند به راهکار نیز دست یابند. این خود یعنی موفقیت در ترسیم و خلق یک رویای ملی وشکلدهی اجماع جامعه ایران است. فعلا در سطح قدرت، نشانی از رفتن به سمت صورتبندی مساله ایران دیده نمیشود. نحوه صورتبندی مساله در وضعیت فعلی در ایران، بیشتر تحت تاثیر سنت باقیمانده از چپ در سپهر سیاسی است. عدهای آشکارا تعالیم مارکس را تکرار میکنند با این پوشش که حرف دینی میزنند. سلب اختیار و محدود کردن حق مالکیت مردم اصلاً حرف دینی نیست. حرفی که حضرات میزنند، دقیقاً بازگردان حرف مارکس است.
*دربارة این صورتبندی با صداوسیما و مجلس فعلی، تکلیف مشخص است که چطور به صورتمسئله نگاه میکند، اما اگر بخواهیم نگاه دولت را به طور خاص از سال ۹۲ به بعد داشته باشیم این احساس وجود داشت که صورتمسئله بالاخره فهمیده شده و حداقل در ۴ سال اول نشاط و امیدی وجود داشت. چه اتفاقی رخ میدهد که مسیر همان هم به طور کلی تغییر میکند، آن هم با توجه به اینکه خودتان در دولت حضور داشتید.
مسئله در ایران فقط مسئلة نهاد قدرت نیست، نهاد جامعه هم هست. اولاً در دولت طی ۲، ۳ سال اول صورتبندی تا حدودی درست ولی، ناقصی وجود داشت. آن صورتبندی این بود که بدون مبادلة بینالمللی امکان توسعه وجود ندارد، بنابراین باید موانع مبادلة بینالمللی را رفع و رجوع کرد. این فهم درست، هر چند ناقص بود چون در حوزه سیاست و امنیت بینالمللی دیده شده بود ولی، به حوزه تجارت و مبادله مالی نپرداخته بود. راه درست این بود که همان وقت که دولت میرفت دنبال اینکه مسئلة برجام را حل کند و بگوید که من میخواهم با جامعة جهانی براساس حقوق برابر و بر اساس اصل عدم مداخله در امور داخلی ارتباط برقرار کنم. همان زمان با برجام، دولت باید متقاضی حضور در WTO میشد چون که مگر میشود شما فقط در حوزة سیاست مسئله را حل کنید و در تجارت این کار را نکنید؟ همانزمان که مقدمات مذاکرات برجام را انجام میداد میبایست مسئلة FATF را هم حل میکرد، آیا مگر میشود بدون مبادلة بینالمللی پول و بدون آزادی مبادلة پولی میتوانید مسئلة اقتصاد را حل کنید؟ بنابراین فهم دولت هم از بحث آزادی مبادله فهم بسیار ناقصی بود. درواقع، دولت وقتی مساله سیاست بینالمللی و حتی نه سیاست داخلی را حلاجی میکرد، رویکردش مبادله و تعامل فعال با جهان بود. این منطق برجام بود. اما به محض اینکه به حوزهی اقتصاد؛ مثلا تعیین بهای ارز میرسید میگفت اینجا آزادی مبادله را کنار بگذاریم، چرا؟ پاسخ این بود که تصمیمگیری در باره دلار سیاسی است. چه کسی این را گفته؟ من همیشه گفتهام که مشکل دولت فقدان نظریه بود و همین پاشنه آشیل دولت شد. مسئله برمیگردد به آن نظریه اصلی که خیلی مسئلة مهمی در دولت است. فرض کنید من از طریق فراقانونی حرف خیلی خوبی بزنم یا یک کار بسیار خوب انجام بدهم، آیا این کار من پسندیده است؟ رفتار رابینهودی؟ اگر شما معتقد به آزادی انسانها باشید این کار اصلاً پسندیده نیست، این از نمونههای کلاسیک ضداخلاق است که با پوشش اخلاقی جلوه میکند. از نظر من، هر تصمیم خوبی که مجرای قانونیاش را طی نکند، تباه است. چون تصمیمی خوب است که برآورد ارادهی ملی باشد و نه تصمیم عدهای خاص. تصمیمهای گروههای خاص در غایت اجرا نمیشود و جامعه در برابر آنها مقاومت میکند حتی اگر از منظر تئوریک تصمیم مستحکم باشد. مثلا، وقتی دولت میگوید من برای دور زدن قانون به جلسة سران قوا میروم و تصمیم میگیرم و با آن تصمیم قانون را دور میزنم. ممکن است کسی بگوید خود تصمیم فینفسه تصمیم خیلی خوبی است... اما من میگویم باید مسیر قانون را انتخاب کرد. چون این نوع تصمیمگیری با حاکمیت قانون در تعارض است و اگر امروز برای یک موضوع مورد خواست عمومی حاکمیت قانون زیرپا گذاشته میشود، فردا ممکن است همین مجرا تصمیمهای متعددی در جهت محدود کردن حق آزادی مردم اتخاذ کند. پرسش من این است که آیا جامعة مطبوعاتی ما همین موضوع را به حاکمیت قانون برگرداند؟ مگر جامعة روشنفکری و تحصیلکردة ما طرفدار حاکمیت قانون نیست؟ چرا تنها به برخی تصمیمهای سران قوا نقد وارد کرد ولی، فرآیند را مورد تعرض قرار نداد؟ این نشان میدهد که جامعه ایران هنوز به شکل وجدانی حاکمیت قانون را قبول ندارد. باید حاکمیت قانون و قانون مبتنی بر رعایت حقوق آزادی مردم، به مثابه نظم اجتماعی درآید تا تبدیل به یک فرهنگ سیاسی و اجتماعی شود.
*در همة حوزهها نظارت و حمایت جایگزین رقابت میشود.
بله راجع به سیاست هم همین است. مثلاً شما میگویید چرا یک گروهی همیشه در قدرت هستند؟ خب باید رقابت را درست بکنید، نه آنکه در شورای نگهبان بنشینید و افراد رد صلاحیت کنید. رقابت را درست کنید و اجازه بدهید آدمها بالا بیایند و از خودشان کارآیی بیشتری نشان بدهند تا چرخش نخبگان صورت بگیرد. چرخش نخبگان که از طریق حذف ارادی صورت نمیگیرد، بلکه از طریق ارادة عمومی آزاد و ارادة ملت صورت میگیرد.