لاهوتی کرمانشاهی در شوروی
زندگی ایرانیان در قلمرو روسیه امری دیرپا و پیشینه اش را بایستی در روزگاران سکاها، سرمت ها و آلان های ایرانی تبار در افزون بر دو هزار سال گذشته جستجو نمود. اما در دوران جدیدتر با کوچندگان قفقازی به خاطر جنگ های ایران و روس و اشغال آن سرزمین ها و سپس از قلمروهای شمالی ایران به قفقاز و ماورای قفقاز در سده نوزدهم میلادی آغاز می شود و حتی افرادی از آنها در روند تحولات سیاسی پیش از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ و در حزب کمونیست روسیه جایگاهی بلند می یابند. پس از فراگستری کمونیسم بر آن سرزمین و شکل گیری اتحاد جماهیر شوروی نیز دسته هایی از مردمان ایران چون فراریان شورش جنگل در سالهای پس از نخستین جنگ جهانی، گریختگان غائله آذربایجان و کردستان در سالهای پس از جنگ دوم جهانی، اعضای حزب توده پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و سرانجام نیز آخرین پناهندگان سیاسی پس از انقلاب اسلامی در سال های ۱۳۶۰، عزم دیار روسان کرده و در آن سرزمین زیسته اند.
زیست این دور از وطنان و شوربختی هایی که گریبانشان را گرفته موضوعی جالب برای دوران پسا شوروی بوده و برخی محققان و پژوهشگران چون تورج اتابکی و لانا راوندی و نیز مراکز مطالعاتی از طریق انتشار خاطرات، فیلم و مصاحبهها و همینطور کتاب هایی در باره آنان به کندوکاو پرداخته اند. سرنوشت بیشتر این تشنگان سراب سوسیالیستی، دردناک و دلهره آمیز بوده و در کتاب هایی چون سایه سال ها، کوره راهی در کویر، مویه های غریبانه، اجاق سرد همسایه، خانه دایی جان یوسف، در ماگادان کسی پیر نمی شود و آثاری دیگر به روشنی از این تجربه های تلخ یاد شده است و برخی از آنان نیز با هزار زحمت و مصیبت خود را به دامان ایران افکنده و گاه برای بازگشت به ایران دهه ها رنج برده و حتی کسانی چون سرهنگ قبادی با علم به اینکه به خاطر خیانت ملی اعدام می شوند بازگشته و با وجود تاکید مقامات حکومت پهلوی بر درخواست عفو از شاه، حاضر به این کار نشده و به قول خودش خواسته اعدام شود تا کسی پس از آن دل به بیگانه نبندد.
در این میان اما زندگی ابوالقاسم خان لاهوتی کرمانشاهی متاسفانه مغفول مانده و در باره آن تا کنون اثری مهم وجود ندارد. دلیل این امر نیز تمرکز مراکز مطالعاتی و چپ گرایان ایرانی به موضوع گریختگان دوران پس از حزب توده در دهه چهلم خورشیدی ست و از این رو، لاهوتی که به دوران پیش از این رویدادها مربوط است و عضو هیچ حزب چپ گرایی نبوده از چشم و قلم آنها افتاده و گم نام مانده است.
ابوالقاسم الهامی متخلص و مشهور به لاهوتی در سال ۱۲۶۴ در کرمانشاه متولد شد و در ژاندارمری کشور خدمت کرده و به خاطر مشکلاتی که با مقامات این سازمان پیدا می کند به بغداد و سپس استانبول رفته و با دغدغههای آزادیخواهی و عدالت جویی در زمان حضور در ترکیه جذب اندیشه کمونیستی به عنوان یکی از دو گفتمان رایج آن دوران شده بود و پس از بازگشت به ایران و فرماندهی ژاندارمی تبریز به خاطر کودتایی محلی به همراه افسران ژاندارمری از کشور می گریزد.
روزی که در سال ۱۳۰۱ از مرزهای شمال غربی ایران و رود ارس به جلفا و سپس باکو، تفلیس و مسکو رفت، با کولهباری از تجربه وارد سرزمین شوراها شد. ابوالقاسم خان پس از مسکو به ازبکستان رفت و وارد ساختارهای فرهنگی و حزبی آن دیار شد و به عنوان انسانی باسواد، با تجربه و دغدغه مند کمک به هم نوعان و دور افتادگان از قلمرو فرهنگی ایران کمک نمود تا از دیگر باشندگان سرزمین شوراها جا نمانند و در مسیر این آرمان بلند از هیچ کوشش و پویشی دریغ نداشت و شب و روز نشناخت.
آنگونه که از استادان تاجیکستانی شنیده ام، برای لاهوتی به عنوان یک ایرانی، بودن در یک ساختار بومی برای مردم تاجیک در عصر نظریه ملیت های لنین و استالین موضوع مهمی بود و از این رو در کنار آنان کوشید تا جمهوری شورایی تاجیکستان شکل بگیرد. تلاش های او در متقاعد ساختن روشنفکران تاجیک برای تهیه طومارهایی مبنی بر قبول تاجیکستان به عنوان یکی از جمهوری های اتحاد شوروی و سفرش به مسکو و گفتگو با استالین بسیار مفید و مؤثر افتاد. جناب صفر عبدالله سمرقندی استاد دانشگاه فارابی قزاقستان و یکی از ایران شناسان بزرگ آسیای مرکزی در گفتگو با نگارنده، استقلال تاجیکستان را در دهه ۱۹۲۰ مدیون زحمات و تلاشهای لاهوتی دانسته و از او به نیکی یاد میکند. دکتر بهرام امیر احمدیان استاد مطالعات اوراسیایی دانشگاه تهران از طوماری یاد می کند که لاهوتی در روز پیش از آغاز جنگ جهانی دوم به دفتر استالین می برد که سمرقند و بخارا به تاجیکستان باز گردد، اما ملاقات به روز بعد می افتد و بخاطر جنگ به آینده ای دورتر موکول می شود که هرگز فرا نمی رسد.
حضور لاهوتی در تاجیکستان از آموزگاری، عضویت در حزب کمونیست، ریاست تئاتر بزرگ خجند، بنیانگذاری اتحادیه نویسندگان، ریاست آکادمی علوم تاجیکستان، تا وزرات فرهنگ و معارف و علوم و به قول مرحوم جهانگیر دری (ایران شناس تبعه روس در موسسه شرق شناسی مسکو) تبدیل او به شخص سیاسی دوم این جمهوری، منشاء خدمات بزرگی برای فرهنگ و ادب این دیار بوده است. او برای نخستین بار چاپخانه را وارد تاجیکستان مینماید و با انتشار کتاب و مجله و روزنامه و نیز نوشتن نمایشنامه و تصنیف، در ترویج هنر و ادب می کوشد و صدرالدین عینی شاعر تاجیک در جایی نوشته که لاهوتی برای مردم تاجیکستان اولین ماشین چاپ را که در آن روزگار از طلا هم عزیزتر بود، آورده و برای تاسیس نشریات تاجیکی کوشیده و مدتی نیز مدیریت این نشریات را عهده دار بوده است.
لاهوتی در عمر سی و هفت ساله حضور خود در شوروی و به ویژه آسیای مرکزی، توانست با بیان، قلم و تلاش خود نقش مهم و موثری در سرزمین تاجیکستان و ازبکستان داشته و از این رو، امروزه در سغد، خجند، ختلان، قبادیان، خیوه، سمرقند و بخارا نام او به عنوان یک چهره ادبی و فرهنگی مؤثر و حتی در کنار بزرگانی چون صدرالدین عینی، میرزاجان غفورف و لایق شیرعلی به عنوان تکوین دهندگان تاجیکستان نوین مورد تکریم و ستایش است.
در دوران جدید نقش مؤلفههای فکری، فرهنگی و ادبی در شکلگیری ساختارهای نوین دولت بسیار مهم بوده و برای باز تولید دولت جدید ضروری ست که از همه عناصر فرهنگی و تمدنی گذشته در شکلها و قالبهای جدید بهره گرفته شود و در این میان نقش برخی شاعران، نویسندگان و ادیبان میتواند بسیار بنیادین باشد و نقش و جایگاه لاهوتی نیز برای تاجیکستان در دهه های نخستین سده بیستم، فراتر از صرف یک شاعر، نویسنده، ادیب و حتی مدیر بلندپایه و بلکه اندیشمندی دولت ساز بوده است.
در واپسین روزگاران زندگی لاهوتی در مسکو، او مدتی به عنوان معاون دبیر شورای نویسندگان اتحاد شوروی خدمت می کرد و به نمایندگی از طرف مسکو در کنگره دفاع از تمدن در پاریس شرکت نمود و همچنین به دریافت نشان لنین از دست استالین نائل آمد. آثار و اشعار او بارها در تاجیکستان، ازبکستان، ارمنستان، روسیه و حتی کشورهای دیگر چاپ شده و برخی از آنها به چاپ چهلم رسیده است.
از آخرین فعالیتهای لاهوتی، استادی مؤسسه شرقشناسی مسکو و آغاز کار سترگ ترجمه شاهنامه فردوسی به زبان روسی بود که همسرش سیسیلیا بانو یا آنگونه که لاهوتی گفته سلسله بانو آن را به اتمام رساند. از دیگر آثار او باید از کاوه آهنگر، قصیده کرملین، تاج و بیرق، مجموعه اشعار و دیوان لاهوتی و دهها مقاله به زبان های گوناگون یاد کرد. وی در زمان حضور در مسکو نقش بسیار زیادی در تربیت نسل جدید ایران شناسان روس داشت و آنگونه که دکتر ابوذر ابراهیمی ترکمان رایزن فرهنگی وقت ایران در مسکو می گفت، بسیاری از ایران شناسان امروز نیز همچنان مدیون تلاش های لاهوتی هستند و ایران شناسی پس از لاهوتی تحولی اساسی پیدا کرده بود.
گفته می شود در سالهای آخر دهه ۱۹۳۰ که سختگیری و قلع و قمع استالین شدت گرفت، وی تا مرز اعدام پیش رفته و برخی آثارش نیز ممنوع می شود و گویا در لیستی که اسامی پیشنهادی را برای اعدام نزد استالین میبرند، او پس از مشاهده نام لاهوتی، آن را حذف میکند و بدین ترتیب لاهوتی نجات یافته و تا سال ۱۳۳۶(۱۹۵۷) زنده میماند و پس از مرگ نیز در گورستان مشاهیر روس در مسکو (نوودو ویچی) دفن میشود.
مرحوم سعید نفیسی در سفر به مسکو با او ملاقات کرده و میگوید که او عاشق ایران بود و آرزوی مردن در میهن و آرمیدن در زیر خاک آن را مینماید. البته در آن دوره زندگی نامه ای از او در ایران و افغانستان منتشر می شود که از اندیشه های او و پشیمانی اش از اندیشه سوسیالیستی و عمر بر باد رفته حکایت دارد، اما او در شوروی آن را تکذیب می کند. اگر چه نگارنده خود از زبان مرحوم دری شنیدم که با تاکید از این ندامت سخن می گفت که راه پس و پیش هم نداشت و آفتاب عمرش نیز بر لب بام رسیده بود.
به هر حال، او در شمار مشاهیر تاجیکستان بود و در تاجیکستان به عنوان یک چهره ادبی بزرگ مطرح و خیابانهایی در تاجیکستان و حتی ازبکستان به نام او اسمگذاری میشوند و هنوز هم تئاتر بزرگ شهر دوشنبه، یک خیابان، یک کتابخانه و مدارس مختلف به نام اوست و در کنار تندیس مشاهیر تاجیکستان در شهر دوشنبه، تندیس لاهوتی پس از رودکی، فردوسی، ابن سینا، حافظ، سعدی، خیام، جامی، عینی و تورسن زاده قرار دارد. طرز قرار گرفتن این تندیسها اینچنین است که پس از شعرای بزرگ قدیم، از شعرای جدید، فقط عینی، تورسانزاده، و لاهوتی قرار داده شدهاند.
همچنین، در زمان اتحاد جماهیر شوروی جایزهای به نام لاهوتی در اتحادیه روزنامهنگاران تاجیکستان هر دو سال یکبار به فعالان حوزه مطبوعات داده میشد و در آذرماه ۱۳۸۶ همایشی در تجلیل از او در دانشگاه دولتی تاجیکستان برگزار گردید و در سال ۱۳۹۶ نیز مراسمی برای او در شهر دوشنبه برگزار شد و کتابی با عنوان "نامههای لاهوتی" به همت خانم خورشید آته خانوا در تاجیکستان منتشر شد که بیشتر این نامهها خطاب به اهل قلم تاجیکستان بوده و همه مخاطبان در پاسخ به نامه ها او را "استاد" خطاب کردهاند. شمار آثار مربوط به آن مرحوم در تاجیکستان کم نیست و نسل های جدید تر این سرزمین نیز همچنان مشتاق دانستن بیشتر از او هستند و در کرمانشاه نیز این موضوع جذابیت های خاصی برای شعر دوستان این دیار شده است.
سرودن اشعار سنتی و سپید از سوی لاهوتی، تأثیر مهمی بر فرهنگ، اندیشه و فضای فکری نخستین سالهای تشکیل جمهوری تاجیکستان گذاشت؛ بطوری که محمد جان شکوری بخارایی از او به عنوان "پدر شعر نو تاجیکستان" یاد میکند که توانست به عنوان شاعر ملی تاجیکستان، نخستین سرود ملی آن سرزمین را پس از یک سده سلطه مطلق تزارها، در دوره شوروی بسراید. شمس لنگرودی نیز باور دارد که نخستین شعر نو را در ایران، لاهوتی در سال ۱۲۸۸ خورشیدی سروده است.
اشعار لاهوتی همواره هم مورد توجه محافل علمی و ادبی و حتی مورد استفاده در موسیقی کشورهای مختلف بوده و هست. در تاجیکستان، روسیه و افغانستان، اشعار او را بارها ترانه سرایانی چون احمدظاهر خوانده اند. شعر "همت کنید ای دوستان، دشمن به میدان آمده" در صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در دوره جنگ تحمیلی بطور مکرر مورد استفاده قرار میگرفت. سیاوش شجریان، اکبر گلپا و برخی از خوانندگان ایرانی دیگر نیز اشعار او را خوانده و میخوانند. یکی از اشعار مهم او که بسیار مورد استقبال است و در سیمای جمهوری اسلامی ایران نیز همچنان خوانده می شود این است:
تنیده یاد تو در تارو پودم، میهن ای میهن
بود لبریز از عشقت وجودم، میهن ای میهن
تو بودم کردی از نابودی و با مهر پروردی
فدای نام تو بود و نبودم، میهن ای میهن
به هر مجلس به هر زندان، به هر شادی، به هر ماتم
به هر حالت که بودم با تو بودم، میهن ای میهن
به دشت دل گیاهی جز گل رویت نمیروید
من این زیبا زمین را آزمودم، میهن ای میهن
نگارنده در سفر هایی که طی سال های پس از استقلال جمهوری آسیای مرکزی به منطقه داشته، به ویژه در ملاقاتهای خود با محققان و ادیبان تاجیک، به روشنی اهمیت و احترام نام و یاد لاهوتی را در میان آن عزیزان دریافته است. در سفر شهریور ۱۳۸۷ حتی در یکی از نقاط بسیار دور از مرکز، در روستای ارتوج در دل کوهساران میان پنج کنت و عینی و در نزدیکی رود زرافشان و شهر پنج رود (آرامگاه رودکی بزرگ) به مدرسهای برخوردم که نام و تصویر لاهوتی را برخوداشت و برخی از مردم آن دیار حتی نمیدانستند که لاهوتی از سرزمین دورتری آمده و او را تاجیک میدانستند و البته درست هم همین است؛ چرا که ایرانیان در هر جایی باشند از سغد و خجند تا قونیه، از لاهور تا دربند و استیا در آنسوی کوهستان های قفقاز، پشتون و دری و پارس و کرد و آذری، همه در درون یک حوزه فرهنگ و تمدنی مشترک زندگی میکنند و داستان لاهوتی در تاجیکستان، در حقیقت واقعیت های فرهنگی حوزه تمدنی ایران را نشان می دهد و آنگونه که خجندی و داغستانی و زنگنه در اصفهان (صدراعظمهای دوره صفویه) و یا مولوی بلخی در قونیه هرگز احساس بیگانگی نداشتند، لاهوتی نیز هرگز خود را از مردمان آسیای مرکزی بیگانه نمی دانست.
در دی ماه ۱۳۸۷ در کنفرانس "روابط ایران و روسیه " که به وسیله موسسه شرق شناسی آکادمی علوم روسیه برگزار گردید، با بانو لیلا دختر مرحوم لاهوتی که استاد دانشگاه علوم انسانی مسکو و پژوهشکر موسسه شرق شناسی است ملاقات داشتم و یک جلد از کتاب پدر بزرگش مرحوم میرزا احمد الهامی کرمانشاهی را که در سال های اخیر به همت استاد امید اسلام پناه استاد دانشگاه فرهنگیان کرمانشاه منتشر شده به وی تقدیم داشتم. در آن زمان پیش نویس این متن را به ایشان دادم و ایشان پذیرفت که آن را مطالعه کرده و نکاتی را پیرامون آن نوشته وعکس ها و نیز چند بیت شعر دست نوشته ارزنده از آخرین سروده های آن مرحوم برایم بفرستد که در فصلنامه کرماشان به همت آقای بهرام ولد بیگی منتشر شد و برخی از آن تصاویر برای نخستین بار بود که منتشر می شدند. در اینجا نامه خانم لاهوتی را به نگارنده می آورم:
دکتر کرمی محترم
ما همگی با کمال میل، مقاله خوب شما را در مورد پدرمان خواندیم و بسیار خرسندیم که در زادگاه وی؛ کرمانشاه، مجموعه مقاله ای در مورد او نوشته خواهد شد. در اینجا نکاتی را یادآوری می کنم.
۱. در دست نویس های خود ابوالقاسم لاهوتی که در آرشیو خانوادگی نگهداری می شوند (مسکو،۱۹۴۵) آمده است: «۱۴ فوریه سال ۱۹۲۲، با عبور از رودخانه ارس، ما سر از جلفا در آوردیم . در سال ۱۹۲۴ من وارد مسکو شدم؛ با سپاس گزاری کمک خارجی دائمی که با مهمان نوازی به من پیشنهاد شده بود را پذیرفتم، با ترجیح این که توان آن را دارم که در کنار مردمی که پناهم داده اند، با تلاش وکار خود زندگی کنم. به عنوان حروف چین در چاپخانه ملل شرق (بعدها انتشارات مرکزی ملل اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی ) شروع به کار کردم، جایی که در آن به زودی منظومه «کرمل» من، که توسط خودم حروف چینی شده بود، چاپ شد. پس از این جریان، به عنوان همکار علمی انتشارات ارتقاء یافتم، آنجا در سال ۱۹۲۴، در گروه برنامه اقلیمی جهانی (و. ک . پ) پذیرفته شدم ».
۲. کارمند مسئول اداره جمهوری نخجوان نیز در مورد وی اینگونه می نویسد: «عشق قلبی برادر لاهوتی به مردم، قهرمانی او، اینکه او یک انقلابی ممتاز با شرف راسخ بود، یکی از بهترین پیشتازان و خلق مردم ایران، را باور کنید. اکنون جدا شدن از او برای ما به این خاطر دردناک نیست که از او جدا می شویم، بلکه برای این است که او با اشک موقتا از ایران جدا شد، جایی که او در هر قدمی آماده مبارزه تا حد مرگ بود؛ تنها به این خاطر که دهقانان ستم دیده را از چنگال شاه وخان ها برهاند ».
۳. در اینجا قسمتی از مقاله ای که من وبرادرم- دلیرلاهوتی - برای یکی از دائره المعارف های ادبی نوشته ایم، ذکر شده است. این دائره المعارف هنوز چاپ نشده است، اما شما، اگر که بخواهید، از این مطالب می توانید استفاده نمایید: « لاهوتی زمانی به عنوان مدیر انیستیتوی فرهنگ تاجیکستان در تاشکند مشغول به کار بود. او جانشین کمیسر ملی وزیر فرهنگ تاجیکستان بود (۱۹۳۰-۱۹۲۵)، او انتشارات، چاپخانه (گاهی، با وجود بیماری که در پشت خود داشت، حروف ودیگر تجهیزات را به مناطق کوهستانی مختلف می رساند)، تئاتر، من جمله تئاتر درام تاجیکستان، که اکنون نام او را دارد، مدرسه هایی تاسیس کرد. یکی از کسانی که در آن وقت تحت قیمومیت وی قرار داشت، که بعدها درام نویس مشهور تاجیکستان شد، غنی عبدالله، در مورد او می نویسد: " لاهوتی در پست خود سعی داشت که هر آنچه را که از دستش بر می آید، انجام دهد، به این خاطر که معلمی به دست بیاورد که با رفتن به روستاهای دور دست موافقت نماید، برای اینکه جوان باهوش دیگری را از مناطق دور دست به تحصیل در دوره ها یا آموزشگاه ها هدایت کند... این کارها نیازمند هزینه بود، و کمیساریای ملی از دارایی زیادی برخوردار نبود. با فائق آمدن بر محدودیت ها، لاهوتی، معمولا، حقوقی که خود از کمیسریایی دریافت می کرد، تقسیم می کرد... [ عبدالله غ.جام لبریز دل، پامیر (دوشنبه)، ۱۹۷۷،۱۲no، ص ۸۰-۷۷ ].
او آثار پوشکین، گریبایدوف، مایاکوفسکی، شکسپیر، لوپه د وگا و دیگر نویسندگان را به تاجیکی وفارسی ترجمه کرد؛ به شاعر جوان تاجیکی قواعد نظم یاد می داد. بسیاری از ترانه های او که ملی شده اند، تا به امروز در تاجیکستان خوانده می شوند. در اولین کنگره نویسندگان شوروی در سال ۱۹۳۴ به عنوان یکی از دبیران اتحادیه نویسندگان شوروی انتخاب شد. در این دوره که در مسکو زندگی می کرد، لاهوتی به عنوان دبیر اتحادیه نویسندگان شوروی، گاه گاهی به حضور استالین نیز رسید، با بهره بردن از این ملاقات ها، اغلب، مانع دستگیری دسته ای از نویسندگان تاجیکی و ازبک می شد، از جمله نویسنده ادبیات کلاسیک تاجیکستان صدرالدین عینی».
۴. می خواهم دوباره در مورد کارهای ترجمه ای پدر اضافه نمایم . یکی از مثل های محبوب وی مثل معروف مولانا جلال الدین رومی در مورد ترک، فارس و عرب بود و دیگری نیز شعر سعدی که می فرماید:
بنی آدم اعضای یکدیگرند
که در آفرینش ز یک گوهرند
وبه خوبی می فهمید که چقدر برای مردم مهم است که فرهنگ یکدیگر را بفهمند. اووهمسرش، سیسیلیا بانو، بسیار روی این قضیه کار کردند که در تاجیکستان ادبیات کلاسیک اروپا و روسیه، ودر روسیه، آثار برجسته شاعران فارسی را بشناسانند. علاوه برآن، اوخود با هنرپیشه ها کار می کرد، به آنها می آموخت که چگونه این آثار را که برای تاجیک ها ناشناس وغیر معمول بودند، درک کنند.
خیلی چیزهای دیگر را می توان باز افزود اما فکر می کنم که این مطلب برای مونوگرافی شما کفایت کند. برای شما آرزوی موفقیت در کارتان را داریم و امیدواریم که مقاله بعدی شما را ببینیم.
«لیلا لاهوتی»
در سال ۱۳۸۸-۱۳۸۹ که در دانشگاه دولتی مسکو در فرصت مطالعاتی بودم، با خانم لاهوتی به دیدار رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی رفتیم و رایزن محترم پیشنهاد خرید آرشیو مرحوم لاهوتی را برای کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران مطرح نمود. خانم لاهوتی گفتند که آرشیو موجود در تاجیکستان به موزه آن کشور سپرده شده و در مورد آرشیو مسکو نیز باید در جمع خانوادگی تصمیم بگیرند. بعدتر هم که پیگیر شدم، اظهار داشتند که با توجه به مراجعه زیاد ایران شناسان از کشورهای مختلف و به ویژه قفقاز و اسیای مرکزی و ایران، مسکو را از نظر امکان دسترسی عمومی مناسب تر می دانند.
در پایان باید اشاره کنم که جدا از وضعیت زندگی، تجربه نظامی و گرایش سیاسی مرحوم میرزا ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی، آنچه که در حیات فکری و فرهنگی او اهمیت دارد، نقش او در شناساندن هر چه بیشتر ایران و زبان فارسی در منطقه آسیای مرکزی و روسیه است که به نظر می رسد که با وجود فراز و نشیب های فراوان سیاسی، اما این موضوع از آنچنان اهمیتی برخودار است که گرایشات سیاسی او در برابرش رنگ می بازد و این نقش فرهنگی آنچنان درخشان و ماندگار است که امروز و در آینده لاهوتی را به آن می شناسند و به نظر می رسد که او وظیفه ای بزرگ را در قبال ایران، فرهنگ و تمدن ایرانی و زبان گران سنگ پارسی انجام داده است.
اما در مورد یکی از آخرین شعر های دست نویس آن مرحوم که لیلا بانو لاهوتی به اینجانب هدیه نمود باید عرض کنم که چیزی جز احساس غربت از وطن نیست. اندیشه سرزمین و افسون زادبوم چیزی ست که البته هر انسان ریشه دار و اصیلی را تحت تاثیر قرار می دهد و آن مرحوم نیز از این احساس دور نبوده است و به قول ایشان:
گرچه در گلشن نو مرغ سحر بود آزاد
فارغ از بند غم و ایمن ز خدنگ صیاد
مست از چهچهه اش هر طرفی خلق زیاد
لیک با این همه یک لحظه نمی برد از یاد
شکل آن گل که چو او دیده به دنیا بگشود
چون ستاره به سر لانه اش آویخته بود
جهانگیر کرمی
دانشیار روابط بین الملل و مطالعات اوراسیایی دانشگاه تهران
زمستان ۱۴۰۰